Νέο τεκμήριο εξαρτημένης εργασίας για διανομείς και άλλους απασχολουμένους μέσω ψηφιακών πλατφορμών, υποχρέωση ανθρώπινης επανεξέτασης αποφάσεων που λαμβάνονται με αλγορίθμους και προστασία από αιφνίδιους αποκλεισμούς λογαριασμών προβλέπει το νέο νομοσχέδιο του υπουργείου Εργασίας, που αναρτήθηκε για δημόσια διαβούλευση.
Σύμφωνα με το νομοσχέδιο, οι πλατφόρμες θα υποχρεούνται να δηλώνουν την απασχόληση στο ΕΡΓΑΝΗ ΙΙ, ενώ ενισχύονται τα δικαιώματα ενημέρωσης, συλλογικής εκπροσώπησης και δικαστικής προστασίας.
Το νέο πλαίσιο καλύπτει και όσους εργάζονται μέσω εργολάβων ή άλλων διαμεσολαβητών, χωρίς να μετατρέπει αυτομάτως όλους τους αυτοαπασχολουμένους σε μισθωτούς.
Οι παραπάνω σημαντικές ανατροπές στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται και ελέγχεται η εργασία μέσω ψηφιακών πλατφορμών φέρνει το Μέρος Α΄ του νομοσχεδίου, με το οποίο ενσωματώνεται στην ελληνική νομοθεσία η ευρωπαϊκή Οδηγία 2024/2831.
Οι διατάξεις, που περιλαμβάνονται στα άρθρα 1 έως 24, αφορούν τόσο όσους εργάζονται με σύμβαση εξαρτημένης εργασίας όσο και πρόσωπα που εμφανίζονται ως ανεξάρτητοι συνεργάτες.
Στο επίκεντρο βρίσκονται δύο ζητήματα:
- ο σωστός χαρακτηρισμός της εργασιακής σχέσης και
- η προστασία των εργαζομένων από την αδιαφανή χρήση αυτοματοποιημένων συστημάτων.
Πότε ο «συνεργάτης» θα θεωρείται μισθωτός
Η σημαντικότερη αλλαγή περιλαμβάνεται στο άρθρο 6, που αναμορφώνει το τεκμήριο εξαρτημένης εργασίας.
Η πραγματική σχέση μεταξύ πλατφόρμας και απασχολουμένου θα αξιολογείται με βάση τα πραγματικά περιστατικά και όχι αποκλειστικά τον τίτλο της σύμβασης.
Εάν τα στοιχεία δείχνουν ότι η πλατφόρμα ασκεί διεύθυνση και έλεγχο, θα ενεργοποιείται το τεκμήριο ύπαρξης εξαρτημένης εργασίας.
Ενδείξεις ελέγχου αποτελούν, μεταξύ άλλων, η υποχρέωση αποδοχής αναθέσεων, οι περιορισμοί στην επιλογή αντικαταστάτη ή υπεργολάβου, η απαγόρευση συνεργασίας με ανταγωνιστικές επιχειρήσεις και η επιβολή πειθαρχικών κυρώσεων.
Συνεκτιμώνται επίσης περιορισμοί στον αριθμό των εργασιών που αναλαμβάνει κάποιος και στην αμοιβή που μπορεί να καθορίζει.
Το κρίσιμο στοιχείο είναι η συνολική πραγματική λειτουργία της σχέσης και όχι η ύπαρξη ενός μεμονωμένου χαρακτηριστικού.
Εφόσον ενεργοποιηθεί το τεκμήριο, η πλατφόρμα θα φέρει το βάρος να αποδείξει ότι δεν υφίσταται εξαρτημένη εργασία.
Παράδειγμα
Για παράδειγμα, ένας διανομέας που εμφανίζεται ως ανεξάρτητος συνεργάτης, αλλά υποχρεώνεται να δέχεται συγκεκριμένες παραγγελίες, δεν μπορεί να ορίζει ελεύθερα την αμοιβή του και κινδυνεύει με κυρώσεις εάν αρνηθεί αναθέσεις, θα μπορεί να επικαλεστεί αυτά τα στοιχεία για τον χαρακτηρισμό της σχέσης του.
Αντίθετα, η χρήση μιας εφαρμογής για την εξεύρεση εργασιών δεν αρκεί από μόνη της για να χαρακτηριστεί κάποιος μισθωτός.
Η ρύθμιση δεν εφαρμόζεται αυτομάτως σε φορολογικές, ποινικές ή κοινωνικοασφαλιστικές διαδικασίες. Προβλέπονται επίσης μέτρα υποστήριξης των προσώπων που επιδιώκουν τον ορθό καθορισμό του εργασιακού τους καθεστώτος.
Δικαίωμα εξηγήσεων για τις αποφάσεις των αλγορίθμων
Η δεύτερη μεγάλη παρέμβαση αφορά την αλγοριθμική διαχείριση.
Στις ψηφιακές πλατφόρμες, αυτοματοποιημένα συστήματα μπορούν να επηρεάζουν ποιες εργασίες ανατίθενται, ποια αμοιβή προσφέρεται, πώς αξιολογείται ένας συνεργάτης και εάν διατηρεί πρόσβαση στην εφαρμογή.
Με τα άρθρα 8 έως 14 θεσπίζονται υποχρεώσεις διαφάνειας, ανθρώπινης εποπτείας και επανεξέτασης αποφάσεων.
Οι πλατφόρμες θα πρέπει να ενημερώνουν τους απασχολουμένους για τα συστήματα που χρησιμοποιούν, τις κατηγορίες δεδομένων που επεξεργάζονται και τις βασικές παραμέτρους που επηρεάζουν τις αποφάσεις τους.
Η ενημέρωση πρέπει να παρέχεται με σαφή και κατανοητό τρόπο, από την έναρξη της απασχόλησης και πριν από ουσιώδεις αλλαγές.
Οι εργαζόμενοι θα μπορούν να ζητούν εξηγήσεις και ανθρώπινη επανεξέταση αποφάσεων που επηρεάζουν σημαντικά τα δικαιώματα και τις συνθήκες εργασίας τους.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται σε αποφάσεις περιορισμού, αναστολής ή διακοπής λογαριασμού, καθώς και σε ζητήματα άρνησης πληρωμής ή μεταβολής της συμβατικής σχέσης.
Έτσι, ένας διανομέας που αποκλείεται από εφαρμογή λόγω αυτοματοποιημένης αξιολόγησης δεν θα πρέπει να περιορίζεται σε μια αόριστη ηλεκτρονική ειδοποίηση. Θα διαθέτει διαδικασία για να πληροφορηθεί τους λόγους και να ζητήσει επανεξέταση από άνθρωπο.
Απαγορεύσεις στη συλλογή προσωπικών δεδομένων
Το άρθρο 8 θέτει συγκεκριμένα όρια στην επεξεργασία προσωπικών δεδομένων μέσω αυτοματοποιημένων συστημάτων.
Απαγορεύεται, μεταξύ άλλων, η επεξεργασία δεδομένων για τη συναισθηματική ή ψυχολογική κατάσταση των απασχολουμένων, η παρακολούθηση ιδιωτικών συνομιλιών και η συλλογή δεδομένων όταν δεν προσφέρουν ούτε εκτελούν εργασία.
Προβλέπονται επίσης περιορισμοί στη χρήση δεδομένων για την εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με ευαίσθητα προσωπικά χαρακτηριστικά ή την άσκηση συνδικαλιστικών δικαιωμάτων.
Οι προστατευτικές αυτές διατάξεις καλύπτουν και πρόσωπα που δεν έχουν σχέση εξαρτημένης εργασίας.
Το άρθρο 9 προβλέπει εκτίμηση επιπτώσεων στην προστασία προσωπικών δεδομένων, με συμμετοχή των ενδιαφερομένων και ενημέρωση των εκπροσώπων τους.
Η συγκεκριμένη διάταξη έχει ειδική ημερομηνία έναρξης ισχύος, την 1η Ιανουαρίου 2027.
Υγεία, ασφάλεια και ανθρώπινη εποπτεία
Το νομοσχέδιο συνδέει την αλγοριθμική διαχείριση και με την προστασία της υγείας και ασφάλειας.
Οι πλατφόρμες οφείλουν να αξιολογούν κινδύνους από τα αυτοματοποιημένα συστήματα, όπως η υπερβολική πίεση για γρήγορη ολοκλήρωση εργασιών, οι κίνδυνοι ατυχημάτων, οι δυσμενείς καιρικές συνθήκες και η ψυχολογική επιβάρυνση.
Προβλέπονται κατάλληλα μέτρα πρόληψης, ανθρώπινη εποπτεία και ενημέρωση των εκπροσώπων των εργαζομένων για σημαντικές αλλαγές στα συστήματα.
Όταν απαιτείται εξειδικευμένη αξιολόγηση, οι εκπρόσωποι μπορούν να επικουρούνται από εμπειρογνώμονα. Για πλατφόρμες με περισσότερους από 250 εργαζομένους στην Ελλάδα προβλέπεται, υπό προϋποθέσεις, κάλυψη των σχετικών δαπανών.
Προστασία και για όσους εργάζονται μέσω εργολάβων
Το άρθρο 5 αντιμετωπίζει το ζήτημα των διαμεσολαβητών.
Πρόσωπα που εργάζονται μέσω εργολάβου ή άλλου ενδιάμεσου φορέα θα πρέπει να απολαμβάνουν το ίδιο επίπεδο προστασίας με όσους συμβάλλονται απευθείας με την πλατφόρμα.
Προβλέπεται αλληλέγγυα και εις ολόκληρον ευθύνη πλατφόρμας και διαμεσολαβητή για τις υποχρεώσεις του συγκεκριμένου νομοθετικού πλαισίου, με ειδικές προβλέψεις ανάλογα με τη σφαίρα εξουσίας και τις υποχρεώσεις κάθε μέρους.
Η ρύθμιση επιχειρεί να αποτρέψει την αποδυνάμωση της προστασίας μέσω αλυσίδων υπεργολαβίας.
Παράλληλα, τα άρθρα 1 έως 4 καθορίζουν τον σκοπό, το πεδίο εφαρμογής και τους βασικούς ορισμούς.
Οι κανόνες καλύπτουν εργασία που εκτελείται στην Ελλάδα, ανεξάρτητα από τον τόπο εγκατάστασης της πλατφόρμας. Περιλαμβάνουν τόσο εργασία σε φυσικό χώρο όσο και εργασία που πραγματοποιείται διαδικτυακά, εφόσον πληρούνται τα χαρακτηριστικά της ψηφιακής πλατφόρμας εργασίας.
Μητρώο στο ΕΡΓΑΝΗ ΙΙ και υποχρεώσεις ενημέρωσης
Με τα άρθρα 15 και 16 ενισχύεται η διαφάνεια σχετικά με την απασχόληση.
Στο ΕΡΓΑΝΗ ΙΙ προβλέπεται Μητρώο Ψηφιακών Πλατφορμών Εργασίας, στο οποίο θα εγγράφονται οι πλατφόρμες και οι διαμεσολαβητές.
Θα δηλώνεται η εργασία που εκτελείται μέσω αυτών, ανεξάρτητα από το εάν ο απασχολούμενος χαρακτηρίζεται μισθωτός ή ανεξάρτητος συνεργάτης.
Οι πλατφόρμες θα υποχρεούνται επίσης να διαθέτουν πληροφορίες για τον αριθμό των απασχολουμένων, το καθεστώς εργασίας, τους γενικούς συμβατικούς όρους και τους διαμεσολαβητές τους.
Προβλέπεται πρόσβαση των αρμόδιων αρχών και των εκπροσώπων των απασχολουμένων σε σχετικές πληροφορίες, καθώς και διαλειτουργικότητα του μητρώου με πληροφοριακά συστήματα του υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου.
Προστασία από αντίποινα και δυνατότητα προσφυγής
Τα άρθρα 17 έως 20 ενισχύουν την προστασία των δικαιωμάτων.
Προβλέπονται διαδικασίες επίλυσης διαφορών, πρόσβαση σε αποτελεσματική δικαστική προστασία και μέτρα απέναντι σε δυσμενή μεταχείριση λόγω άσκησης νόμιμων δικαιωμάτων.
Η προστασία αφορά, μεταξύ άλλων, περιπτώσεις στις οποίες απασχολούμενοι ζητούν ενημέρωση, αμφισβητούν αποφάσεις ή διεκδικούν τον ορθό χαρακτηρισμό της εργασιακής σχέσης τους.
Για την εποπτεία προβλέπεται συνεργασία της Επιθεώρησης Εργασίας με την Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα, ανταλλαγή πληροφοριών και δυνατότητα κοινών ελέγχων.
Οι παραβάσεις θα επισύρουν κυρώσεις, ενώ για ζητήματα προσωπικών δεδομένων εφαρμόζεται και το σχετικό πλαίσιο του Γενικού Κανονισμού Προστασίας Δεδομένων.
Συλλογικές διαπραγματεύσεις και μεταβατική εφαρμογή
Με το άρθρο 21 προωθούνται οι συλλογικές διαπραγματεύσεις.
Αναγνωρίζονται δικαιώματα συλλογικής οργάνωσης, απεργίας και διαπραγμάτευσης συλλογικών συμφωνιών και για πρόσωπα που εργάζονται σε πλατφόρμες χωρίς σχέση εξαρτημένης εργασίας, σύμφωνα με τις ειδικότερες διατάξεις.
Το άρθρο 22 προβλέπει μέτρα ενημέρωσης του κοινού, των εργαζομένων και των επιχειρήσεων για τα νέα δικαιώματα.
Τέλος, τα άρθρα 23 και 24 ρυθμίζουν τις αναγκαίες υπουργικές αποφάσεις, την εξειδίκευση των προστίμων και τη μεταβατική εφαρμογή.
Για υφιστάμενες συμβάσεις, το νέο τεκμήριο εργασίας εφαρμόζεται μόνο για το διάστημα μετά τη δημοσίευση του νόμου. Οι ήδη λειτουργούσες πλατφόρμες θα έχουν έξι μήνες από τη δημοσίευση για την πρώτη διάθεση συγκεκριμένων πληροφοριών, ενώ αντίστοιχη προθεσμία προβλέπεται για νέες πλατφόρμες από τη σύστασή τους.
Η ουσία του νέου πλαισίου είναι ότι η ψηφιακή πλατφόρμα δεν θα μπορεί να επικαλείται απλώς τον χαρακτηρισμό «ανεξάρτητος συνεργάτης» ή την αυτοματοποιημένη λειτουργία ενός αλγορίθμου για να αποφεύγει τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τον πραγματικό τρόπο οργάνωσης της εργασίας.
