Στους «Δύο Ξένους», η Ντένη Μαρκορά είχε πετάξει μια από εκείνες τις ατάκες που επιβίωσαν περισσότερο από πολλά επεισόδια της σειράς: όσοι κηδεύονται δημοσία δαπάνη, έζησαν και δημοσία δαπάνη.
Το γέλιο ερχόταν εύκολα, γιατί η ατάκα ακουμπούσε ένα γνώριμο ελληνικό αντανακλαστικό που δεν άλλο από την καχυποψία απέναντι στο κράτος, στα προνόμια και σε κάθε τι που μοιάζει να προσφέρει ειδική μεταχείριση στους «επώνυμους».
Κάθε φορά που ανακοινώνεται ότι ένας άνθρωπος θα κηδευτεί δημοσία δαπάνη, η ίδια συζήτηση επαναλαμβάνεται. «Γιατί να πληρώσει το κράτος;», «Ποιος αποφασίζει ποιος αξίζει;», «Δεν είναι όλοι ίσοι απέναντι στον θάνατο;».
Αν έπρεπε να ξεχωρίσω μία από αυτές, θα έλεγα ότι η τελευταία ερώτηση είναι η πιο σημαντική. Και η απάντηση είναι ναι. Όλοι ανεξαιρέτως είναι ίσοι απέναντι στον θάνατο. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε θάνατος έχει την ίδια δημόσια σημασία.
Η κηδεία δημοσία δαπάνη δεν είναι… επιβράβευση! Δεν είναι ούτε… μετάλλιο ούτε οικονομική παροχή προς μια οικογένεια!
Είναι μια θεσμική πράξη με την οποία η Πολιτεία δηλώνει ότι η προσφορά ενός ανθρώπου ξεπερνά τα όρια της ιδιωτικής του ζωής και ανήκει πλέον στη συλλογική μνήμη.
Το κράτος κάνει κάτι που κανείς συγγενής δεν μπορεί να κάνει μόνος του. Μετατρέπει έναν προσωπικό αποχαιρετισμό σε δημόσια υπόθεση.
Πέρα από το κόστος
Ζούμε σε μια εποχή όπου σχεδόν όλα κρίνονται με όρους κόστους. Πόσο κοστίζει μια εκδήλωση. Πόσο κοστίζει μια επέτειος. Πόσο κοστίζει μια τελετή.
Οι τελετές, όμως, δεν υπάρχουν επειδή είναι οικονομικά αποδοτικές. Υπάρχουν επειδή οι κοινωνίες χρειάζονται σύμβολα.
Μνημεία, σημαίες, εθνικές επέτειοι, καταθέσεις στεφάνων, ενός λεπτού σιγή. Όλα αυτά δεν λύνουν προβλήματα της καθημερινότητας. Λειτουργούν, όμως, ως υπενθύμιση ότι η ιστορία δεν είναι μια αφηρημένη έννοια. Έχει πρόσωπα.
Όταν ένας σπουδαίος δημιουργός, ένας επιστήμονας, ένας αθλητής, ένας συγγραφέας-φιλόσοφος (όπως στην περίπτωση του Στέλιου Ράμφου) ή ένας άνθρωπος που συνδέθηκε με κρίσιμες στιγμές της χώρας αποχαιρετάται με δημόσιες τιμές, το μήνυμα δεν αφορά μόνο τον ίδιο. Αφορά και όσους έρχονται μετά.
Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι ο θεσμός
Δεν θα υποστηρίξω ότι κάθε κηδεία δημοσία δαπάνη είναι δικαιολογημένη. Θα υποστηρίξω, όμως, ότι έχουμε φτάσει στο άλλο άκρο: να θεωρούμε σχεδόν αυτονόητο πως, όταν το κράτος πληρώνει, κάποιος προνομιούχος κέρδισε άλλη μία χάρη. Δεν είναι πάντα έτσι.
Υπήρξαν περιπτώσεις που προκάλεσαν αντιδράσεις. Άλλες επειδή κάποιοι θεώρησαν ότι η προσφορά του εκλιπόντος δεν δικαιολογούσε την τιμή. Άλλες επειδή πρόσωπα με αντίστοιχη ή μεγαλύτερη διαδρομή δεν έτυχαν της ίδιας αναγνώρισης.
Για μένα, το θέμα είναι αλλού: όχι αν πρέπει να υπάρχει ο θεσμός, αλλά αν εφαρμόζεται με καθαρά, σταθερά κριτήρια και ιστορική ψυχραιμία, αντί να υπακούει στη συγκυρία ή στη δύναμη της επικαιρότητας.
Η αξιοπιστία ενός θεσμού δεν χτίζεται όταν συμφωνούν όλοι με κάθε απόφαση. Χτίζεται όταν όλοι γνωρίζουν γιατί ελήφθη.
Η τελευταία ευθύνη της Πολιτείας
Προσωπικά, δεν βλέπω την κηδεία δημοσία δαπάνη ως ένα τελευταίο προνόμιο ούτε ως ένα ακόμη «ρουσφέτι» του κράτους προς τους επώνυμους.
Δεν θεωρώ, φυσικά, ότι κάθε τέτοια απόφαση είναι αυτονόητα δικαιολογημένη. Πιστεύω όμως ότι υπάρχουν άνθρωποι των οποίων η ζωή και η προσφορά ξεπέρασαν τα όρια της προσωπικής τους διαδρομής και έγιναν μέρος της ιστορίας και της μνήμης ενός τόπου.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, θεωρώ απολύτως θεμιτό η Πολιτεία να αναλαμβάνει την τελευταία τιμή.
Όχι επειδή ο νεκρός «άξιζε περισσότερο» από κάποιον άλλον άνθρωπο, αλλά επειδή η δημόσια προσφορά δεν είναι ίδια σε όλες τις περιπτώσεις και η επίσημη αναγνώρισή της δεν αναιρεί την ανθρώπινη ισότητα απέναντι στον θάνατο.
Η ατάκα της Ντένης Μαρκορά θα συνεχίσει να είναι αστεία. Και καλά θα κάνει. Χρειάζεται πάντα κάποιος να θυμίζει στην εξουσία ότι η δημόσια δαπάνη πρέπει να ελέγχεται. Δεν θα ήθελα, όμως, από τον φόβο μήπως κάποιος παρεξηγήσει μια τιμητική απόφαση, να καταλήξουμε να θεωρούμε κάθε δημόσια τιμή ύποπτη.
Για μένα, λοιπόν, η κηδεία δημοσία δαπάνη δεν είναι ανταμοιβή για τη ζωή κάποιου. Είναι η αναγνώριση ότι αυτή η ζωή είχε, σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, σημασία για περισσότερους από έναν άνθρωπο.
Αν έχει νόημα, είναι μόνο για να μην ξεχαστεί ό,τι πρόσφερε κάποιος, όχι για να εξιδανικευτεί.
