Για έναν ηλικιωμένο άνθρωπο που ζει μόνος, το κατοικίδιο μπορεί να είναι καθημερινή συντροφιά, αλλά και η μοναδική σταθερή παρουσία στο σπίτι.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο άνθρωπος αυτός φύγει από τη ζωή και δεν υπάρχει κάποιος που να γνωρίζει τι πρέπει να γίνει με το ζώο.
Το σενάριο δεν είναι θεωρητικό.
Ένας σκύλος ή μια γάτα μπορεί να βρεθεί ξαφνικά χωρίς άνθρωπο να του βάζει τροφή και νερό, να το πηγαίνει στον κτηνίατρο ή ακόμη και να έχει πρόσβαση στο σπίτι όπου ζούσε.
Και σε αυτή την περίπτωση, το ζήτημα δεν είναι μόνο οικογενειακό ή πρακτικό. Υπάρχει συγκεκριμένο νομικό πλαίσιο που πρέπει να ακολουθηθεί.
Ο Ν. 4830/2021 προβλέπει ειδικά τι μπορεί να γίνει όταν ο ιδιοκτήτης-κηδεμόνας ενός ζώου συντροφιάς πεθάνει.
Η νεότερη απόφαση για τη λειτουργία του Εθνικού Μητρώου Ζώων Συντροφιάς (ΕΜΖΣ), που εκδόθηκε το 2026, εξειδικεύει πλέον και τη διαδικασία που πρέπει να ακολουθηθεί.
Ο κληρονόμος δεν γίνεται αυτόματα ιδιοκτήτης στο ΕΜΖΣ
Η πρώτη περίπτωση είναι η πιο απλή: ένας κληρονόμος ή άλλο πρόσωπο αναλαμβάνει να κρατήσει το ζώο.
Η αλλαγή δεν γίνεται απλώς προφορικά.
Σύμφωνα με την ισχύουσα διαδικασία του ΕΜΖΣ, όταν ο κληρονόμος θέλει να καταχωριστεί ως νέος ιδιοκτήτης, πρέπει να απευθυνθεί σε πιστοποιημένο κτηνίατρο και να προσκομίσει τη ληξιαρχική πράξη θανάτου του προηγούμενου ιδιοκτήτη-κηδεμόνα, καθώς και υπεύθυνη δήλωση ότι είναι κληρονόμος του. Η αλλαγή καταχωρίζεται στο ΕΜΖΣ.
Αυτό έχει πρακτική σημασία. Το ζώο δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν ένα αντικείμενο που απλώς «περνά» από το ένα μέλος της οικογένειας στο άλλο. Η ταυτοποίηση του ζώου, το μικροτσίπ και τα στοιχεία του πραγματικού ιδιοκτήτη πρέπει να ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.
Αν, για παράδειγμα, ένας γιος ή μια κόρη αποφασίσει να αναλάβει τον σκύλο του γονέα που πέθανε, θα πρέπει να φροντίσει και για την επίσημη αλλαγή των στοιχείων του ζώου.
Όταν κανείς από την οικογένεια δεν μπορεί να το αναλάβει
Τα πράγματα δυσκολεύουν όταν κανένας κληρονόμος ή συγγενής δεν μπορεί να κρατήσει το ζώο.
Ο νόμος προβλέπει ειδική εξαίρεση για την περίπτωση θανάτου του ιδιοκτήτη-κηδεμόνα. Ο νόμιμος κληρονόμος μπορεί να παραδώσει το ζώο σε καταχωρισμένο φιλοζωικό σωματείο ή μη κερδοσκοπική φιλοζωική οργάνωση ή σε κατάλληλο καταφύγιο, χωρίς να ακολουθήσει τη διαδικασία που ισχύει για τον εκούσιο αποχωρισμό ενός ζώου από τον εν ζωή ιδιοκτήτη του.
Η διαδικασία έχει πλέον αποτυπωθεί και στο ΕΜΖΣ. Ο κληρονόμος υποβάλλει σχετική αίτηση, η οποία έχει θέση υπεύθυνης δήλωσης, και επιλέγει τον φορέα που θα παραλάβει το ζώο. Όταν ο φορέας αποδεχθεί την αίτηση, το ζώο καταχωρίζεται στο μητρώο ως «αδέσποτο», με τα στοιχεία του φιλοζωικού σωματείου, της οργάνωσης ή του καταφυγίου όπου φιλοξενείται.
Υπάρχει, όμως, μια κρίσιμη λεπτομέρεια: στην περίπτωση του κληρονόμου πρέπει πρώτα να έχει γίνει η αλλαγή ιδιοκτήτη στο ΕΜΖΣ. Μόνο στη συνέχεια μπορεί να ακολουθήσει η διαδικασία παράδοσης σε φιλοζωικό φορέα ή καταφύγιο.
Η εγκατάλειψη δεν αποτελεί λύση
Το γεγονός ότι ο ιδιοκτήτης-κηδεμόνας έχει πεθάνει δεν σημαίνει ότι το ζώο μπορεί απλώς να αφεθεί στον δρόμο.
Η εγκατάλειψη ζώου απαγορεύεται από το ελληνικό πλαίσιο για την ευζωία των ζώων συντροφιάς. Ο νόμος προβλέπει συγκεκριμένες διαδικασίες για τον αποχωρισμό ενός ζώου, ενώ η παράδοση σε φιλοζωικό φορέα ή καταφύγιο στην περίπτωση θανάτου αποτελεί ειδικά προβλεπόμενη λύση.
Με άλλα λόγια, ένας συγγενής που δεν μπορεί να κρατήσει το ζώο δεν χρειάζεται να επιλέξει ανάμεσα στο «το παίρνω σπίτι μου» και στο «το αφήνω κάπου». Υπάρχει νόμιμη διαδικασία μέσω του ΕΜΖΣ.
Τι γίνεται αν ο θάνατος είναι ξαφνικός
Εδώ βρίσκεται ίσως το μεγαλύτερο πρακτικό πρόβλημα.
Η νομοθεσία προβλέπει τι πρέπει να γίνει όταν υπάρχει κληρονόμος που θα κινηθεί για το ζώο. Δεν σημαίνει, όμως, ότι δημιουργείται αυτομάτως ένας μηχανισμός που θα εντοπίσει ένα κατοικίδιο μέσα σε ένα σπίτι επειδή πέθανε ο άνθρωπός του.
Αν ένας ηλικιωμένος ζει μόνος με έναν σκύλο ή μια γάτα και δεν υπάρχει κάποιος συγγενής ή γείτονας που να γνωρίζει την ύπαρξη του ζώου, μπορεί να μεσολαβήσει κρίσιμο χρονικό διάστημα μέχρι να ενημερωθεί κάποιος.
Γι’ αυτό η πρόληψη είναι εξίσου σημαντική με τη νομική διαδικασία.
Ένα πρόσωπο εμπιστοσύνης θα πρέπει να γνωρίζει ότι υπάρχει ζώο στο σπίτι, ποιος είναι ο κτηνίατρός του και πώς μπορεί να αποκτήσει άμεσα πρόσβαση στον χώρο, εφόσον χρειαστεί.
Η καλύτερη λύση σχεδιάζεται πριν από την κρίσιμη στιγμή
Για έναν άνθρωπο μεγάλης ηλικίας που ζει μόνος με κατοικίδιο, το σημαντικότερο δεν είναι να περιμένει η οικογένεια να λύσει το πρόβλημα μετά τον θάνατό του.
Η ασφαλέστερη πρακτική είναι να έχει συζητήσει από πριν ποιος άνθρωπος θα μπορούσε να αναλάβει το ζώο.
Αυτό μπορεί να είναι ένα παιδί, ένας συγγενής, ένας φίλος ή ένα άλλο πρόσωπο εμπιστοσύνης. Το ζητούμενο είναι να υπάρχει ένας συγκεκριμένος άνθρωπος και όχι μια αόριστη συμφωνία του τύπου «κάποιος θα βρεθεί».
Χρήσιμο είναι επίσης να υπάρχουν συγκεντρωμένα τα βασικά στοιχεία: ο αριθμός του μικροτσίπ, τα στοιχεία του κτηνιάτρου, το βιβλιάριο υγείας, η φαρμακευτική αγωγή εφόσον υπάρχει, οι διατροφικές ανάγκες του ζώου και τα στοιχεία ενός προσώπου που μπορεί να το φιλοξενήσει προσωρινά.
Και η διαθήκη;
Το ζήτημα της διαθήκης χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή.
Το ζώο δεν μπορεί να καταστεί κληρονόμος με τον ίδιο τρόπο που μπορεί να καταστεί κληρονόμος ένα φυσικό ή νομικό πρόσωπο. Ο ιδιοκτήτης-κηδεμόνας μπορεί, ωστόσο, να οργανώσει εκ των προτέρων την κληρονομική του διαδοχή και να έχει προβλέψει ποιος άνθρωπος θα αναλάβει τη φροντίδα του ζώου.
Σε μια τέτοια περίπτωση, η συμβουλή δικηγόρου ή συμβολαιογράφου είναι σημαντική, ώστε η επιθυμία του ιδιοκτήτη-κηδεμόνα να αποτυπωθεί με τρόπο συμβατό με τους κανόνες της κληρονομικής διαδοχής.
Η διαθήκη, άλλωστε, δεν υποκαθιστά τη διαδικασία ενημέρωσης του ΕΜΖΣ. Όταν έρθει η στιγμή, τα στοιχεία του ζώου θα πρέπει να ενημερωθούν σύμφωνα με την προβλεπόμενη διοικητική διαδικασία.
Ένα μικρό σχέδιο που μπορεί να κάνει μεγάλη διαφορά
Για κάποιον που ζει μόνος με κατοικίδιο, πέντε απλές κινήσεις μπορούν να μειώσουν σημαντικά τον κίνδυνο να βρεθεί το ζώο ξαφνικά χωρίς φροντίδα:
1. Ορίζουμε ένα πρόσωπο εμπιστοσύνης.
Ένας άνθρωπος πρέπει να γνωρίζει ότι υπάρχει το ζώο και να έχει συμφωνήσει να βοηθήσει σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης.
2. Κρατάμε ενημερωμένα τα στοιχεία του ΕΜΖΣ.
Το μικροτσίπ και η καταχώριση του ζώου πρέπει να αντιστοιχούν στα πραγματικά στοιχεία του ιδιοκτήτη-κηδεμόνα.
3. Έχουμε διαθέσιμα τα στοιχεία του κτηνιάτρου.
Σε μια έκτακτη κατάσταση, η πρόσβαση στο ιστορικό και στις ανάγκες του ζώου μπορεί να αποδειχθεί πολύτιμη.
4. Προβλέπουμε προσωρινή φιλοξενία.
Ακόμη κι αν δεν έχει αποφασιστεί ποιος θα κρατήσει οριστικά το ζώο, είναι χρήσιμο να υπάρχει ένας άνθρωπος ή ένας αξιόπιστος φορέας που μπορεί να το φιλοξενήσει προσωρινά.
5. Συζητάμε εγκαίρως το θέμα της μόνιμης φροντίδας.
Όσο δύσκολο κι αν είναι, η οικογένεια καλό είναι να γνωρίζει τι επιθυμεί ο ιδιοκτήτης-κηδεμόνας να συμβεί στο ζώο του.
Η ευθύνη δεν τελειώνει με τον θάνατο
Ο θάνατος του ανθρώπου που φρόντιζε ένα ζώο είναι μια στιγμή απώλειας και για το ίδιο το ζώο. Το νομικό πλαίσιο μπορεί να καθορίζει τη διαδικασία, αλλά δεν μπορεί να εξασφαλίσει από μόνο του ότι ένας σκύλος ή μια γάτα θα βρεθεί από τη μια μέρα στην άλλη σε ένα νέο, ασφαλές σπίτι.
Αυτό εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το αν η οικογένεια έχει προνοήσει και αν υπάρχει ένας άνθρωπος που θα αναλάβει δράση.
Στην Ελλάδα, πάντως, η περίπτωση έχει πλέον σαφή διοικητική διαδρομή: ο κληρονόμος μπορεί να καταχωριστεί ως νέος ιδιοκτήτης στο ΕΜΖΣ και, εφόσον δεν μπορεί να κρατήσει το ζώο, να ακολουθήσει τη διαδικασία παράδοσής του σε καταχωρισμένο φιλοζωικό φορέα ή κατάλληλο καταφύγιο.
Το σημαντικότερο, όμως, είναι να μη χρειαστεί ποτέ να αναζητηθεί αυτή η λύση μέσα σε συνθήκες πανικού. Για έναν άνθρωπο που έχει περάσει χρόνια με τον σκύλο ή τη γάτα του, η πιο ουσιαστική πράξη υπεύθυνης φροντίδας μπορεί να είναι να αποφασίσει από πριν ποιος θα συνεχίσει να φροντίζει το ζώο όταν ο ίδιος δεν θα μπορεί πια να το κάνει.
