Υπάρχει εκείνη η στιγμή που σηκώνεις το κεφάλι και βλέπεις τον σκύλο σου να σε κοιτάζει από την άλλη άκρη του δωματίου. Δεν γαβγίζει, δεν κινείται, δεν ζητά εμφανώς κάτι. Απλώς σε κοιτάζει. Και σχεδόν αυτόματα προσπαθείς να καταλάβεις τι θέλει.
Πεινάει; Θέλει βόλτα; Θέλει παιχνίδι; Περιμένει να σηκωθείς από τον καναπέ; Ή μήπως απλώς σε κοιτάζει επειδή είσαι ο άνθρωπός του;
Η επιστήμη δεν μπορεί να μεταφράσει ένα βλέμμα σε ανθρώπινη σκέψη.
Μπορεί, όμως, να μας πει κάτι πιο ενδιαφέρον: τα κατοικίδια χρησιμοποιούν το βλέμμα τους για να συλλέγουν πληροφορίες και, σε αρκετές περιπτώσεις, για να επικοινωνήσουν μαζί μας.
Ο σκύλος ξέρει αν τον προσέχεις
Οι σκύλοι είναι ιδιαίτερα ευαίσθητοι στην ανθρώπινη προσοχή. Δεν κοιτούν μόνο το πρόσωπό μας, αλλά αξιοποιούν στοιχεία όπως η κατεύθυνση του βλέμματος, του κεφαλιού και του σώματός μας για να εκτιμήσουν αν τους προσέχουμε.
Έρευνες έχουν δείξει ότι η οπτική επαφή λειτουργεί ως σημαντικό σήμα για το αν ο άνθρωπος είναι διαθέσιμος για επικοινωνία.
Αυτό εξηγεί και μια γνώριμη σκηνή: λες στον σκύλο «κάτσε» ενώ τον κοιτάς και υπακούει. Το ίδιο λες ενώ είσαι γυρισμένος προς την άλλη πλευρά και ξαφνικά η εντολή μοιάζει να έχει χάσει μέρος της δύναμής της.
Σε πείραμα με σκύλους και τους κηδεμόνες-ιδιοκτήτες τους, οι σκύλοι παρέμεναν περισσότερο στη θέση που τους είχε ζητηθεί όταν ο άνθρωπός τους τούς κοιτούσε, σε σύγκριση με περιπτώσεις όπου ο άνθρωπος διάβαζε, παρακολουθούσε τηλεόραση, είχε γυρίσει την πλάτη ή είχε φύγει από τον χώρο.
Με άλλα λόγια, ο σκύλος δεν περιμένει απλώς να ακούσει τι του λες. Κοιτάζει και αν είσαι στραμμένος προς το μέρος του.
Όταν σε κοιτάζει και μετά κοιτάζει κάτι άλλο
Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι μια συμπεριφορά που οι ερευνητές έχουν μελετήσει ως μορφή επικοινωνίας: ο σκύλος κοιτάζει εσένα, μετά ένα αντικείμενο ή ένα σημείο στον χώρο και ξαναγυρίζει το βλέμμα σε εσένα.
Αυτό μπορεί να συμβαίνει όταν θέλει βοήθεια ή όταν προσπαθεί να κατευθύνει την προσοχή σου.
Σε πειράματα, οι σκύλοι έχουν αποδειχθεί ικανοί να χρησιμοποιούν το βλέμμα τους και σε συνδυασμό με ανθρώπινες χειρονομίες για να εντοπίσουν κάτι που τους ενδιαφέρει. Νεότερη έρευνα με φορητή τεχνολογία eye-tracking έδειξε ότι ο συνδυασμός δείξης και βλέμματος του ανθρώπου αύξανε σημαντικά την προσοχή των σκύλων στο αντικείμενο που υποδεικνυόταν.
Δεν σημαίνει ότι κάθε φορά που ο σκύλος κοιτάζει εσένα και μετά την πόρτα ζητά βόλτα. Σημαίνει, όμως, ότι το βλέμμα μπορεί να αποτελεί μέρος ενός πραγματικού συστήματος επικοινωνίας.
Και το συγκεκριμένο σύστημα δεν είναι ίδιο για όλους τους σκύλους. Η εμπειρία τους με ανθρώπους, η εκπαίδευση και ο τρόπος ζωής τους επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούν την οπτική επαφή.
Και όταν απλώς σε κοιτάζει;
Εδώ αρχίζει το δύσκολο κομμάτι.
Δεν υπάρχει μία μετάφραση για το «σε κοιτάζω». Το ίδιο βλέμμα μπορεί να έχει διαφορετική σημασία ανάλογα με το περιβάλλον και τη συνολική συμπεριφορά του ζώου.
Ένας σκύλος που σε κοιτάζει με χαλαρό σώμα, φυσιολογική στάση και ήρεμη έκφραση πιθανότατα βρίσκεται σε διαφορετική κατάσταση από έναν σκύλο που σε κοιτάζει επίμονα με άκαμπτο σώμα, τεντωμένη στάση ή άλλα σημάδια έντασης.
Γι’ αυτό οι ειδικοί στη συμπεριφορά των ζώων δεν διαβάζουν ποτέ ένα μόνο σήμα απομονωμένο από τα υπόλοιπα. Το βλέμμα αποκτά νόημα μαζί με τη στάση του σώματος, την κίνηση της ουράς, τα αυτιά, τη φωνή και το τι συμβαίνει εκείνη τη στιγμή.
Το «με κοιτάζει άρα θέλει χάδια» είναι πολύ απλή ερμηνεία για μια αρκετά πιο σύνθετη συμπεριφορά.
Οι γάτες έχουν τον δικό τους τρόπο
Στις γάτες η ιστορία είναι διαφορετική, αλλά εξίσου ενδιαφέρουσα.
Το λεγόμενο «slow blink» -το αργό κλείσιμο και άνοιγμα των ματιών- έχει μελετηθεί ως πιθανή μορφή θετικής επικοινωνίας μεταξύ γάτας και ανθρώπου.
Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Scientific Reports, οι γάτες ανταποκρίνονταν συχνότερα με αντίστοιχες κινήσεις των ματιών όταν οι άνθρωποι έκαναν αργό blink προς το μέρος τους. Επιπλέον, ήταν περισσότερο πιθανό να πλησιάσουν έναν άνθρωπο μετά από μια τέτοια αλληλεπίδραση σε σχέση με μια ουδέτερη έκφραση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η γάτα «σου χαμογελά». Είναι όμως μια συμπεριφορά που οι ερευνητές θεωρούν ότι μπορεί να λειτουργεί ως θετικό σήμα στην επικοινωνία γάτας-ανθρώπου.
Έτσι, αν η γάτα σου σε κοιτάξει, κλείσει αργά τα μάτια της και τα ανοίξει ξανά, δεν χρειάζεται να κάνεις κάτι περίπλοκο. Μπορείς απλώς να ανταποδώσεις την κίνηση.
Δεν διαβάζουν το μυαλό μας
Όσο περισσότερο μαθαίνουμε για την επικοινωνία ανθρώπου και κατοικίδιου, τόσο πιο εύκολο είναι να πέσουμε σε μια άλλη παγίδα: να αποδίδουμε στα ζώα ανθρώπινες σκέψεις και προθέσεις.
Το ότι ένας σκύλος καταλαβαίνει πού κοιτάζουμε ή ότι μια γάτα ανταποκρίνεται σε ένα αργό blink δεν σημαίνει ότι γνωρίζουμε τι ακριβώς «σκέφτεται».
Η έρευνα δείχνει ότι οι σκύλοι είναι πολύ καλοί στο να αντιλαμβάνονται ανθρώπινα σήματα προσοχής και επικοινωνίας. Δεν έχει, όμως, αποδειχθεί ότι κατανοούν τις ανθρώπινες σκέψεις με τον τρόπο που τις κατανοεί ένας άλλος άνθρωπος. Μάλιστα, πρόσφατη μελέτη για το αν οι σκύλοι μπορούν να συμπεράνουν τι έχει ή δεν έχει δει ένας άνθρωπος δεν βρήκε σαφή στοιχεία ότι αποδίδουν στους ανθρώπους γνώση με αυτόν τον τρόπο.
Και ίσως αυτό κάνει το βλέμμα τους ακόμη πιο ενδιαφέρον.
Γιατί δεν χρειάζεται να ξέρουμε τι ακριβώς περνά από το μυαλό τους για να καταλάβουμε ότι μας παρατηρούν.
Την επόμενη φορά, κοίτα λίγο καλύτερα
Την επόμενη φορά που το κατοικίδιό σου σε κοιτάξει επίμονα, μην προσπαθήσεις αμέσως να βρεις μία ανθρώπινη εξήγηση.
Δες τι συμβαίνει γύρω του. Είναι ώρα φαγητού; Έχει πιάσει το λουρί; Έχει σταματήσει ένα παιχνίδι; Κοιτάζει εσένα και μετά την πόρτα; Είναι χαλαρό ή σε κοιτάζει με ένταση;
Το βλέμμα από μόνο του δεν είναι λεξικό. Είναι μέρος μιας μεγαλύτερης γλώσσας. Και αυτή η γλώσσα δεν χρειάζεται πάντα μετάφραση. Χρειάζεται κυρίως να μάθουμε να την παρατηρούμε.
