Η γάτα δεν μπήκε στη ζωή του ανθρώπου επειδή κάποιος προϊστορικός γεωργός αποφάσισε να την εξημερώσει.
Η σχέση τους φαίνεται ότι ξεκίνησε πολύ πιο πρακτικά: οι άνθρωποι δημιούργησαν τους πρώτους μόνιμους αγροτικούς οικισμούς, τα σιτηρά προσέλκυσαν τρωκτικά και οι άγριες γάτες ακολούθησαν το θήραμά τους.
ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ
Κάπως έτσι άρχισε, πριν από περίπου 10.000-12.000 χρόνια στην Εύφορη Ημισέληνο, μια από τις πιο μακροχρόνιες σχέσεις ανθρώπου και ζώου.
Οι γάτες έβρισκαν κοντά στους ανθρώπους τροφή και οι άνθρωποι είχαν όφελος από την παρουσία ενός φυσικού κυνηγού ποντικιών. Η επιστημονική βιβλιογραφία περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως μια συμβιωτική ή «κομμενσαλιστική» πορεία προς την εξημέρωση.
Τα ποντίκια έφεραν τις γάτες κοντά στον άνθρωπο
Οι πρόγονοι της σημερινής οικόσιτης γάτας ήταν πληθυσμοί της αφρικανικής αγριόγατας (Felis silvestris lybica), με επίκεντρο την Εγγύς Ανατολή. Η εξάπλωση της γεωργίας άλλαξε το περιβάλλον και δημιούργησε νέες πηγές τροφής.
ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ
Οι άνθρωποι καλλιεργούσαν σιτηρά και τα αποθήκευαν. Οι αποθήκες προσέλκυαν ποντίκια. Και τα ποντίκια αποτελούσαν εύκολη λεία για τις γάτες.
Έτσι, οι άγριες γάτες που ήταν περισσότερο ανεκτικές στην ανθρώπινη παρουσία μπορούσαν να εκμεταλλευτούν έναν νέο και σταθερό χώρο κυνηγιού. Οι άνθρωποι, από την πλευρά τους, είχαν λιγότερα τρωκτικά γύρω από τις αποθήκες τους.
Δεν χρειάστηκε επομένως από την αρχή εκπαίδευση, συστηματική αναπαραγωγή ή κάποια οργανωμένη προσπάθεια εξημέρωσης. Η σχέση μπορούσε να αναπτυχθεί σταδιακά, καθώς και οι δύο πλευρές είχαν λόγο να την ανέχονται.
Τι σημαίνει πραγματικά «αυτο-εξημέρωση»
Εδώ βρίσκεται και η βασική διαφορά της γάτας από πολλά άλλα οικόσιτα ζώα.
Η εξημέρωση της γάτας συχνά περιγράφεται ως «αυτο-εξημέρωση». Ο όρος δεν σημαίνει ότι οι γάτες αποφάσισαν κυριολεκτικά να γίνουν κατοικίδια. Περιγράφει μια διαδικασία κατά την οποία ορισμένα ζώα άρχισαν να επωφελούνται από την παρουσία του ανθρώπου και, σταδιακά, να προσαρμόζονται στη ζωή κοντά του.
Η ανθρώπινη παρέμβαση δεν ήταν ανύπαρκτη. Οι άνθρωποι μετέφεραν γάτες σε νέες περιοχές, τις ανέχθηκαν στους οικισμούς τους και, πολύ αργότερα, άρχισαν να επιλέγουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Η αρχική όμως σχέση φαίνεται ότι ήταν πολύ λιγότερο ελεγχόμενη από εκείνη που γνωρίζουμε σε άλλα οικόσιτα είδη.
Μια σχέση που ξεκίνησε πριν από 9.500 χρόνια
Τα αρχαιολογικά ευρήματα δείχνουν πόσο παλιά είναι αυτή η σχέση. Στην Κύπρο έχει βρεθεί γάτα θαμμένη μαζί με άνθρωπο σε νεολιθικό οικισμό, εύρημα ηλικίας περίπου 9.500 ετών.
Η παρουσία της γάτας στην Κύπρο έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς δεν ανήκε στη φυσική πανίδα του νησιού. Αυτό σημαίνει ότι η μεταφορά της συνδέεται με ανθρώπινες μετακινήσεις και δείχνει ότι η σχέση ανθρώπων και γατών είχε ήδη αποκτήσει ιδιαίτερο χαρακτήρα.
Η γενετική έρευνα τοποθετεί επίσης την απαρχή της εξημέρωσης στην Εγγύς Ανατολή, ιδιαίτερα στην ανατολική Μεσόγειο και την Εύφορη Ημισέληνο. Μελέτες σε σύγχρονους και αρχαίους πληθυσμούς δείχνουν ότι η σημερινή οικόσιτη γάτα προέρχεται κυρίως από την αφρικανική αγριόγατα και ότι η εξάπλωσή της συνδέθηκε στενά με τις μετακινήσεις των ανθρώπων.
Η γάτα δεν έγινε αμέσως «κατοικίδιο»
Η διαδικασία δεν ήταν μια στιγμή κατά την οποία η άγρια γάτα μετατράπηκε ξαφνικά σε κατοικίδιο. Αντίθετα, φαίνεται ότι χρειάστηκαν χιλιάδες χρόνια για να διαμορφωθεί η σχέση που γνωρίζουμε σήμερα.
Αυτό εξηγεί και ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της γάτας: ακόμη και μετά τη συμβίωσή της με τον άνθρωπο, διατήρησε μεγάλο μέρος της συμπεριφοράς του άγριου προγόνου της.
Σε αντίθεση με ζώα που εξημερώθηκαν για κρέας, γάλα, μεταφορές, εργασία ή φύλαξη, η γάτα μπορούσε να προσφέρει μια υπηρεσία χωρίς να χρειάζεται ιδιαίτερη εκπαίδευση. Κυνηγούσε. Και αυτό ήταν αρκετό.
Από τους οικισμούς στα πλοία και στις πόλεις
Καθώς οι ανθρώπινοι πληθυσμοί εξαπλώνονταν, ακολούθησαν και οι γάτες. Οι μετακινήσεις τους συνδέθηκαν με τις ανθρώπινες διαδρομές, ενώ το εμπόριο και η ναυσιπλοΐα έδωσαν νέα ώθηση στην εξάπλωσή τους.
Στα πλοία, μάλιστα, η παρουσία μιας γάτας είχε ξεκάθαρη πρακτική αξία. Τα τρωκτικά μπορούσαν να καταστρέψουν τρόφιμα και εμπορεύματα, επομένως ένας αποτελεσματικός κυνηγός ήταν χρήσιμος και πάνω στα πλοία. Αρχαιογενετικές μελέτες δείχνουν ότι η εξάπλωση των γατών επιταχύνθηκε ιδιαίτερα κατά την κλασική περίοδο, με τις αιγυπτιακές γάτες να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο.
Η Αίγυπτος άλλαξε τη θέση της γάτας
Η σχέση ανθρώπου και γάτας απέκτησε διαφορετική διάσταση στην αρχαία Αίγυπτο. Οι γάτες συνδέθηκαν με τη θρησκεία και τον πολιτισμό και έγιναν μέρος της καθημερινής ζωής, ενώ η παρουσία τους αποτυπώθηκε σε τέχνη, ταφές και θρησκευτικές πρακτικές.
Τα γενετικά δεδομένα δείχνουν ότι οι αιγυπτιακοί πληθυσμοί γάτας συνέβαλαν σημαντικά στη μεταγενέστερη εξάπλωση της οικόσιτης γάτας στον Παλαιό Κόσμο. Η διαδικασία αυτή συνδέθηκε με εμπορικά και θαλάσσια δίκτυα που μετέφεραν γάτες σε νέες περιοχές.
Γιατί η γάτα παρέμεινε… γάτα
Παρά τις χιλιάδες χρόνια συμβίωσης, η γάτα δεν μεταμορφώθηκε τόσο δραστικά όσο άλλα οικόσιτα ζώα. Ένας από τους λόγους είναι ότι δεν υπήρχε η ίδια ανάγκη για έντονη ανθρώπινη επιλογή.
Η γάτα μπορούσε να επιβιώσει και να είναι χρήσιμη χωρίς να αλλάξει δραματικά. Η βασική της «δουλειά» ήταν αυτή που γνώριζε ήδη: να κυνηγά.
Η συστηματική δημιουργία φυλών με συγκεκριμένα μορφολογικά χαρακτηριστικά είναι πολύ πιο πρόσφατη εξέλιξη. Οι περισσότερες σύγχρονες φυλές προέκυψαν κυρίως τα τελευταία περίπου 150 χρόνια, μέσα από ελεγχόμενη αναπαραγωγή και επιλογή συγκεκριμένων χαρακτηριστικών.
Η ιστορία της γάτας είναι, τελικά, λιγότερο μια ιστορία κατάκτησης και περισσότερο μια ιστορία προσαρμογής. Ο άνθρωπος δημιούργησε τους οικισμούς, η γεωργία δημιούργησε τις αποθήκες, οι αποθήκες προσέλκυσαν τα ποντίκια και οι γάτες ακολούθησαν το θήραμά τους.
Χιλιάδες χρόνια αργότερα, η γάτα εξακολουθεί να ζει δίπλα στον άνθρωπο. Μόνο που σήμερα το ποντίκι έχει σε μεγάλο βαθμό αντικατασταθεί από το μπολ με την τροφή.
