Η σχέση του ανθρώπου με τον σκύλο είναι από τις παλαιότερες και πιο στενές σχέσεις που έχουν αναπτυχθεί ανάμεσα σε δύο είδη. Για χιλιάδες χρόνια ο σκύλος υπήρξε σύντροφος, φύλακας, συνεργάτης, βοηθός στο κυνήγι, στην εργασία και τα τελευταία χρόνια ένα ακόμη μέλος της οικογένειας.
Κι όμως, υπάρχει ένα πεδίο όπου ο σκύλος φαίνεται να μην έχει την ίδια «καλή εικόνα»: η γλώσσα.
Οι καθημερινές εκφράσεις που χρησιμοποιούμε αποκαλύπτουν μια παράξενη αντίφαση. Το ζώο που αποκαλείται συχνά «ο καλύτερος φίλος του ανθρώπου» έχει συνδεθεί στη λαϊκή γλώσσα με την ταλαιπωρία, την εγκατάλειψη, την επιθετικότητα ή την τυφλή υπακοή.
Την ίδια στιγμή, η γάτα εμφανίζεται πολύ συχνότερα ως σύμβολο εξυπνάδας, ανεξαρτησίας, τύχης και επιβίωσης.
Δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι αγαπούν περισσότερο τις γάτες ή λιγότερο τους σκύλους. Οι λέξεις, όμως, αποτυπώνουν αντιλήψεις που δημιουργήθηκαν μέσα στους αιώνες.
Η «σκυλίσια ζωή» και οι άλλες εκφράσεις που αδικούν τον σκύλο
Η πιο γνωστή ίσως έκφραση είναι η «σκυλίσια ζωή».
Όταν λέμε ότι κάποιος «ζει σκυλίσια ζωή», εννοούμε μια δύσκολη καθημερινότητα, γεμάτη στερήσεις και προβλήματα.
Η έκφραση προέρχεται από παλαιότερες εποχές, όταν πολλά σκυλιά ζούσαν χωρίς τη φροντίδα που γνωρίζουμε σήμερα, περιφέρονταν στους δρόμους ή είχαν κυρίως ρόλο φύλακα. Ωστόσο, η εικόνα αυτή απέχει σημαντικά από τη σύγχρονη πραγματικότητα, όπου εκατομμύρια σκύλοι ζουν ως μέλη οικογενειών.
Παρόμοιο φορτίο έχει και η φράση «σαν το σκυλί στ’ αμπέλι», που περιγράφει κάποιον εγκαταλελειμμένο ή ξεχασμένο.
Η έκφραση «τον πέταξαν σαν σκυλί» χρησιμοποιείται όταν θέλουμε να δείξουμε ότι κάποιος αντιμετωπίστηκε χωρίς σεβασμό ή αξία.
Ακόμη και ο θυμός συνδέεται συχνά με τον σκύλο: κάποιος που «σκύλιασε» ή «έγινε σκύλος» παρουσιάζεται ως άνθρωπος που έχασε την ψυχραιμία του και έγινε σκληρός.
Ο σκύλος ως σύμβολο σύγκρουσης και υποταγής
Η ελληνική γλώσσα χρησιμοποιεί επίσης τον σκύλο για να περιγράψει έντονες ή αρνητικές ανθρώπινες συμπεριφορές.
Ο «σκυλοκαβγάς» είναι ένας καβγάς χωρίς όρια, μια άναρχη σύγκρουση.
Τα «σκυλιά της κόλασης» παραπέμπουν σε απειλή και φόβο.
Ο χαρακτηρισμός «σκύλος της εξουσίας» χρησιμοποιείται για κάποιον που υπηρετεί έναν ισχυρότερο χωρίς αντίσταση, λειτουργώντας ως εκτελεστικό όργανο.
Ακόμη και η λέξη «σκύλος» όταν χρησιμοποιείται για άνθρωπο έχει συχνά βαριά χροιά. Μπορεί να περιγράψει έναν σκληρό, αδίστακτο ή αναίσθητο χαρακτήρα.
Ακόμα και τα θετικά για τον σκύλο συνδέονται κυρίως με την αντοχή
Υπάρχουν φυσικά και θετικές εκφράσεις.
Όταν λέμε για κάποιον ότι «είναι σκυλί στη δουλειά», εννοούμε ότι είναι εργατικός, επίμονος και δεν τα παρατά εύκολα.
Όταν λέμε ότι κάποιος «δουλεύει σαν σκύλος», αναγνωρίζουμε την προσπάθεια και την αντοχή του.
Η φράση «πιστός σαν σκύλος» είναι ίσως η πιο θετική αναφορά, καθώς συνδέει το ζώο με την αφοσίωση.
Αλλά ακόμη και εδώ, ο σκύλος αξιολογείται κυρίως για την υπακοή και την προσφορά του.
Η γλώσσα σπάνια τον παρουσιάζει ως έξυπνο, κομψό ή ανεξάρτητο χαρακτήρα.
Η γάτα κέρδισε τον ρόλο του έξυπνου και ανεξάρτητου ζώου
Η εικόνα της γάτας στη γλώσσα είναι διαφορετική.
Η πιο χαρακτηριστική έκφραση είναι ότι κάποιος «έχει εφτά ψυχές σαν τη γάτα». Εδώ η γάτα συνδέεται με την αντοχή, την επιβίωση και την ικανότητα να ξεπερνά δυσκολίες.
Η φράση «η γάτα έπεσε στα πόδια της» περιγράφει κάποιον που κατάφερε να σωθεί ή να βγει από μια δύσκολη κατάσταση.
Όταν λέμε κάποιον «γάτα με πέταλα», τον χαρακτηρίζουμε εξαιρετικά τυχερό ή ικανό.
Η έκφραση «είναι γάτα στη δουλειά» έχει θετικό πρόσημο και δηλώνει έναν άνθρωπο έξυπνο, αποτελεσματικό και ικανό.
Ακόμη και το παιχνίδι «της γάτας με το ποντίκι» παρουσιάζει τη γάτα ως το ζώο που έχει τον έλεγχο και το πλεονέκτημα.
Από την ελληνική γλώσσα μέχρι τις ξένες εκφράσεις
Η διαφορετική αντιμετώπιση σκύλου και γάτας δεν αφορά μόνο τα ελληνικά.
Στα αγγλικά, η έκφραση “a dog’s life” έχει σχεδόν την ίδια σημασία με τη «σκυλίσια ζωή»: μια δύσκολη και δυσάρεστη ζωή.
Αντίθετα, η γάτα εμφανίζεται συχνά με πιο θετικές συνδέσεις.
Η έκφραση “fat cat” περιγράφει έναν ισχυρό ή πλούσιο άνθρωπο, ενώ το “the cat’s meow” χρησιμοποιείται για κάτι εξαιρετικό ή εντυπωσιακό.
Η γνωστή φράση “curiosity killed the cat” παρουσιάζει τη γάτα ως το ζώο της περιέργειας και της εξερεύνησης.
Ακόμη και σε άλλες γλώσσες, η γάτα συχνά διατηρεί τον ρόλο του ανεξάρτητου και μυστηριώδους πλάσματος, ενώ ο σκύλος συνδέεται περισσότερο με την υπηρεσία και την αφοσίωση.
Γιατί δημιουργήθηκε αυτή η διαφορά;
Η απάντηση βρίσκεται εν μέρει στην ιστορία της σχέσης ανθρώπου και ζώων.
Ο σκύλος εξημερώθηκε για συνεργασία. Βοήθησε τον άνθρωπο στο κυνήγι, στη φύλαξη, στην εργασία και στην προστασία. Η αφοσίωσή του έγινε το βασικό χαρακτηριστικό του.
Η γάτα, αντίθετα, διατήρησε μεγαλύτερη αυτονομία. Η σχέση της με τον άνθρωπο βασίστηκε περισσότερο στη συνύπαρξη παρά στην υπακοή.
Έτσι δημιουργήθηκαν δύο διαφορετικά πολιτισμικά στερεότυπα: Ο σκύλος έγινε ο πιστός σύντροφος που υπηρετεί. Η γάτα έγινε το ανεξάρτητο πλάσμα που επιλέγει. Και κάπου ανάμεσα σε αυτούς τους δύο ρόλους δημιουργήθηκαν οι λέξεις που χρησιμοποιούμε ακόμη και σήμερα.
Ίσως ήρθε η ώρα να αλλάξει ο τρόπος που μιλάμε για τον σκύλο
Η γλώσσα δεν αλλάζει την αγάπη που νιώθουν οι άνθρωποι για τα ζώα τους. Οι σκύλοι παραμένουν από τα πιο αγαπημένα κατοικίδια παγκοσμίως και η θέση τους στη ζωή των ανθρώπων είναι πιο σημαντική από ποτέ.
Ωστόσο, οι εκφράσεις μας δείχνουν ότι η εικόνα τους κουβαλά ένα παλιότερο πολιτισμικό βάρος.
Ένα ζώο που έχει συνδεθεί με την πίστη, τη συντροφικότητα και την προστασία συνεχίζει να εμφανίζεται σε πολλές φράσεις ως σύμβολο δυσκολίας ή κατωτερότητας.
Και αυτή τελικά η μεγαλύτερη αδικία απέναντι στον σκύλο δεν βρίσκεται στη συμπεριφορά μας απέναντί του. Βρίσκεται στις λέξεις που χρησιμοποιούμε για να τον περιγράψουμε.
