Όνειρα στα ζώα: Τι γνωρίζει η νευροεπιστήμη για τον ύπνο των σκύλων και των γατών

Ένας σκύλος μπορεί να τινάξει τα πόδια του σαν να τρέχει, να βγάλει έναν χαμηλό ήχο ή να κουνήσει ελαφρά την ουρά του.

Μια γάτα μπορεί να παρουσιάσει μικρές κινήσεις στα μουστάκια, στα αυτιά ή στα άκρα.

Η εικόνα εύκολα οδηγεί στο συμπέρασμα ότι το ζώο ονειρεύεται πως κυνηγά, παίζει ή τρέχει. Η νευροεπιστήμη, όμως, είναι περισσότερο προσεκτική.

Γνωρίζουμε ότι σκύλοι και γάτες εμφανίζουν ύπνο REM, τη φάση κατά την οποία ο εγκέφαλος παρουσιάζει έντονη δραστηριότητα και κατά την οποία στους ανθρώπους τα όνειρα είναι ιδιαίτερα συχνά και συχνά πιο ζωντανά.

Γνωρίζουμε επίσης ότι κατά τον REM εμφανίζονται χαρακτηριστικές κινήσεις των ματιών, μυϊκά τινάγματα και σημαντική μεταβολή του μυϊκού τόνου.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορούμε να γνωρίζουμε με ακρίβεια το περιεχόμενο της εμπειρίας ενός ζώου στον ύπνο.

Ο εγκέφαλος δεν «σβήνει» στον ύπνο

Ο ύπνος δεν είναι μια κατάσταση κατά την οποία ο εγκέφαλος απλώς σταματά να λειτουργεί. Στον REM, αντίθετα, ενεργοποιούνται νευρωνικά κυκλώματα στον εγκέφαλο και στο εγκεφαλικό στέλεχος, ενώ παρατηρούνται χαρακτηριστικές ηλεκτροφυσιολογικές μεταβολές.

Η συγκεκριμένη φάση έχει μελετηθεί ιδιαίτερα στα θηλαστικά και, ήδη από τις πρώτες πειραματικές έρευνες, η γάτα αποτέλεσε σημαντικό ζωικό μοντέλο για την κατανόηση του REM ύπνου.

Στους ανθρώπους ο REM ύπνος συνδέεται στενά με τα όνειρα, αλλά η σύγχρονη έρευνα έχει εγκαταλείψει την ιδέα ότι όνειρα υπάρχουν αποκλειστικά σε αυτή τη φάση. Ονειρικές εμπειρίες μπορούν να εμφανιστούν και κατά τον μη-REM ύπνο.

Ο REM παραμένει, ωστόσο, η φάση που έχει συνδεθεί περισσότερο με έντονα, ζωντανά και συχνά πιο σύνθετα όνειρα.

Γιατί ο σκύλος κουνά τα πόδια του

Τα μικρά τινάγματα των άκρων κατά τον ύπνο δεν είναι απλώς ένα «λάθος» του εγκεφάλου ούτε αποτελούν από μόνα τους απόδειξη ότι το ζώο αναπαριστά μια σκηνή ονείρου.

Η νευροφυσιολογία του REM περιλαμβάνει πράγματι κυκλώματα που ελέγχουν τόσο τη μυϊκή ατονία όσο και τις μικρές, παροδικές μυϊκές κινήσεις.

Έρευνες σε θηλαστικά έχουν δείξει ότι οι κινήσεις αυτές συνδέονται με συγκεκριμένη δραστηριότητα του εγκεφαλικού στελέχους και αισθητικοκινητική επεξεργασία.

Στους σκύλους υπάρχουν ακόμη πιο εντυπωσιακές παρατηρήσεις. Σε μελέτη σκύλων που παρουσίασαν διαταραχή συμπεριφοράς κατά τον REM ύπνο, καταγράφηκαν κινήσεις όπως τίναγμα των άκρων, κινήσεις σαν τρέξιμο και φωνητικές εκδηλώσεις.

Πρόκειται, όμως, για παθολογική κατάσταση και όχι για φυσιολογικό ύπνο· γι’ αυτό δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως απλή απόδειξη ότι κάθε σκύλος που κινεί τα πόδια του «βλέπει» ότι τρέχει.

Οι γάτες έδωσαν στους επιστήμονες ένα σημαντικό στοιχείο

Η περίπτωση της γάτας είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Οι κλασικές μελέτες του REM σε γάτες έδειξαν ότι ο εγκέφαλος παραμένει ενεργός ενώ το σώμα βρίσκεται σε κατάσταση έντονης μυϊκής χαλάρωσης.

Όταν διαταράσσεται πειραματικά ο μηχανισμός που φυσιολογικά περιορίζει τις κινήσεις κατά τον REM, οι γάτες μπορούν να εμφανίσουν σύνθετες κινητικές συμπεριφορές, μεταξύ άλλων κινήσεις που έχουν περιγραφεί ως εξερεύνηση, κυνήγι, επίθεση ή φυγή.

Αυτές οι παρατηρήσεις έχουν οδηγήσει στην υπόθεση ότι ένα μέρος αυτής της συμπεριφοράς μπορεί να αποτελεί αναπαράσταση συμπεριφορών που συνδέονται με το περιεχόμενο του ονείρου.

Η επιστημονική βιβλιογραφία χρησιμοποιεί τον όρο «dream enactment» για τέτοιου τύπου φαινόμενα. Δεν σημαίνει, όμως, ότι οι ερευνητές μπορούν να γνωρίζουν τι ακριβώς υπάρχει στην υποκειμενική εμπειρία της γάτας.

Το «replay» των εμπειριών

Ένα από τα σημαντικότερα πεδία έρευνας γύρω από τα όνειρα αφορά τη σχέση τους με τις εμπειρίες της ημέρας. Οι νευροεπιστήμονες έχουν βρει ενδείξεις ότι ο εγκέφαλος επανενεργοποιεί ή επεξεργάζεται μοτίβα νευρωνικής δραστηριότητας που συνδέονται με πρόσφατες εμπειρίες κατά τη διάρκεια του ύπνου.

Το φαινόμενο αυτό, γνωστό ως «replay», έχει μελετηθεί σε διάφορα ζωικά μοντέλα και αποτελεί έναν από τους τρόπους με τους οποίους οι ερευνητές προσπαθούν να προσεγγίσουν το περιεχόμενο της ονειρικής δραστηριότητας χωρίς να χρειάζονται λεκτική περιγραφή.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για τα ζώα. Ένας άνθρωπος μπορεί να ξυπνήσει και να πει ότι ονειρεύτηκε μια συγκεκριμένη εικόνα ή ένα γεγονός.

Ο σκύλος και η γάτα δεν μπορούν να κάνουν κάτι αντίστοιχο. Οι επιστήμονες πρέπει επομένως να βασιστούν σε νευρωνική δραστηριότητα, φυσιολογία του ύπνου και παρατηρήσιμη συμπεριφορά.

Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι τα ζώα ονειρεύονται;

Εδώ βρίσκεται το πιο δύσκολο επιστημονικό σημείο. Η βιβλιογραφία θεωρεί εύλογη την υπόθεση ότι τουλάχιστον αρκετά μη ανθρώπινα ζώα διαθέτουν κάποια μορφή ονειρικής νοητικής δραστηριότητας. Η ύπαρξη REM ύπνου και οι ομοιότητες στη νευροφυσιολογία μεταξύ ανθρώπων και άλλων θηλαστικών αποτελούν σημαντικά στοιχεία.

Ωστόσο, το «όνειρο» δεν είναι μόνο μια μετρήσιμη εγκεφαλική κατάσταση. Είναι και υποκειμενική εμπειρία, την οποία στους ανθρώπους γνωρίζουμε κυρίως επειδή το άτομο μπορεί να την περιγράψει μετά το ξύπνημα.

Γι’ αυτό οι επιστήμονες μιλούν περισσότερο για ενδείξεις ονειρικής δραστηριότητας παρά για άμεση απόδειξη του περιεχομένου ενός ονείρου στα ζώα.

Τι μπορεί να «βλέπει» ένας σκύλος;

Η πιο ασφαλής απάντηση είναι ότι δεν το γνωρίζουμε.

Είναι πιθανό οι εμπειρίες της ημέρας να επηρεάζουν τη δραστηριότητα του εγκεφάλου κατά τον ύπνο, όπως συμβαίνει και στον άνθρωπο.

Ένας σκύλος που έχει περάσει τη μέρα του παίζοντας, εξερευνώντας έναν χώρο, αλληλεπιδρώντας με ανθρώπους ή άλλα ζώα μπορεί θεωρητικά να παρουσιάζει κατά τον ύπνο νευρωνική δραστηριότητα που σχετίζεται με προηγούμενες εμπειρίες.

Όμως η εικόνα ότι «βλέπει τον εαυτό του να κυνηγά μια μπάλα» παραμένει υπόθεση και όχι επιστημονικά αποδεδειγμένο γεγονός.

Το ίδιο ισχύει για τις γάτες. Οι κινήσεις που παρατηρούμε κατά τον ύπνο μπορεί να σχετίζονται με την ενεργοποίηση νευρωνικών και κινητικών κυκλωμάτων, αλλά δεν αποτελούν ένα είδος «υπότιτλου» που μας επιτρέπει να μεταφράσουμε το όνειρο.

Η νευροεπιστήμη ξέρει περισσότερα για τον μηχανισμό παρά για την ιστορία

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο συμπέρασμα. Η επιστήμη έχει κάνει μεγάλη πρόοδο στην κατανόηση του πώς λειτουργεί ο εγκέφαλος κατά τον ύπνο, των κυκλωμάτων που συμμετέχουν στον REM και των σχέσεων ανάμεσα στον ύπνο, τη μνήμη και τη νευρωνική επανενεργοποίηση. Δεν έχει, όμως, βρει τρόπο να μετατρέψει αυτή τη δραστηριότητα σε μια αξιόπιστη αφήγηση του ονείρου ενός ζώου.

Έτσι, όταν ένας σκύλος κινεί τα πόδια του στον ύπνο ή μια γάτα τινάζει τα μουστάκια της, η πιο επιστημονικά ακριβής ερμηνεία δεν είναι ότι μπορούμε να γνωρίζουμε τι ακριβώς ονειρεύεται.

Είναι ότι ο εγκέφαλός της βρίσκεται σε μια ενεργή κατάσταση ύπνου, στην οποία μπορούν να εμφανιστούν νευρωνικά και κινητικά φαινόμενα που συνδέονται με την ονειρική δραστηριότητα.

Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν οι κινήσεις ενός κοιμισμένου ζώου μπορούν να μας δώσουν μια κυριολεκτική «μετάφραση» του ονείρου του. Η σύγχρονη έρευνα προσπαθεί να καταλάβει πώς ο εγκέφαλος των ζώων επεξεργάζεται εμπειρίες, μνήμες και εσωτερικές αναπαραστάσεις όταν το σώμα βρίσκεται σε ύπνο. Και πόσο κοντά βρίσκεται αυτή η διαδικασία σε αυτό που ο άνθρωπος αποκαλεί όνειρο.