Ένα σκυλί που μας υποδέχεται κουνώντας την ουρά, με το στόμα ανοιχτό και τη γλώσσα έξω, μοιάζει σαν να χαμογελά.
Μια γάτα που νιαουρίζει επίμονα μπροστά στην πόρτα ή γουργουρίζει όταν κουλουριάζεται στην αγκαλιά μας φαίνεται σαν να προσπαθεί να μας μιλήσει.
Οι εικόνες αυτές αποτελούν μέρος της καθημερινής συμβίωσής μας με τα κατοικίδια και γεννούν ένα εύλογο ερώτημα: πόσα από όσα αντιλαμβανόμαστε ως ανθρώπινη έκφραση κρύβουν πραγματικά μηνύματα από τον κόσμο των ζώων;
Η επιστήμη της συμπεριφοράς των ζώων αποκαλύπτει ότι οι τετράποδοι φίλοι μας διαθέτουν ένα σύνθετο σύστημα επικοινωνίας.
Οι εκφράσεις του προσώπου, οι κινήσεις του σώματος, οι ήχοι, η στάση της ουράς, ακόμη και οι οσμές, αποτελούν μέσα με τα οποία μεταφέρουν πληροφορίες, εκφράζουν συναισθηματικές καταστάσεις και αλληλεπιδρούν τόσο με άλλα ζώα όσο και με τους ανθρώπους.
Όταν ο σκύλος φαίνεται να χαμογελά
Ποιος δεν έχει παρατηρήσει έναν σκύλο με ανοιχτό στόμα, χαλαρούς μυς στο πρόσωπο και φωτεινό βλέμμα, την ώρα που παίζει ή συναντά τον άνθρωπό του;
Η εικόνα θυμίζει ένα αυθόρμητο χαμόγελο και συχνά συνοδεύεται από κούνημα της ουράς, ζωηρές κινήσεις και ενθουσιασμό.
Ωστόσο, το γεγονός ότι ένας σκύλος μοιάζει να χαμογελά δεν σημαίνει απαραίτητα ότι εκφράζει τη χαρά με τον ίδιο τρόπο που την αντιλαμβανόμαστε εμείς.
Το ανοιχτό στόμα μπορεί να σχετίζεται με το λαχάνιασμα, τη ρύθμιση της θερμοκρασίας του σώματος ή τη χαλαρή διάθεση κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού.
Οι σκύλοι, πάντως, είναι σε θέση να εκφράζουν συναισθηματικές καταστάσεις μέσα από τη στάση του σώματος και τις κινήσεις του προσώπου τους. Ένα χαλαρό σώμα, οι φυσικές κινήσεις της ουράς και η συνολική συμπεριφορά μπορούν να υποδηλώνουν ευχαρίστηση και κοινωνική διάθεση.
Αντίθετα, ένα σφιγμένο σώμα, ένα επίμονο βλέμμα ή η προβολή των δοντιών μπορεί να σηματοδοτούν ένταση ή προειδοποίηση, ανάλογα με τις περιστάσεις.
Υπάρχει, επίσης, η λεγόμενη υποτακτική ή φιλική έκφραση, κατά την οποία ο σκύλος τραβά προς τα πίσω τις γωνίες των χειλιών του, χαμηλώνει το σώμα και ενδέχεται να αποφεύγει την άμεση αντιπαράθεση.
Στον άνθρωπο, αυτή η έκφραση μπορεί να μοιάζει με χαμόγελο, αλλά η σημασία της γίνεται κατανοητή μόνο όταν εξετάζεται σε συνδυασμό με τα υπόλοιπα σήματα του ζώου.
Το συμπέρασμα είναι ότι οι σκύλοι μπορούν να εκδηλώνουν χαρά και θετική διάθεση, αλλά ένα ανοιχτό στόμα από μόνο του δεν αρκεί για να συμπεράνουμε ότι χαμογελούν όπως οι άνθρωποι.
Οι γάτες που «μιλούν» με νιαουρίσματα
Αν οι σκύλοι φαίνεται να χαμογελούν, οι γάτες μοιάζουν συχνά να έχουν αναπτύξει έναν δικό τους τρόπο συνομιλίας με τον άνθρωπο. Ένα σύντομο νιαούρισμα, ένας παρατεταμένος ήχος ή ένα επίμονο κάλεσμα μπορεί να σημαίνει ότι θέλουν φαγητό, προσοχή, παιχνίδι ή πρόσβαση σε κάποιον χώρο.
Το ενδιαφέρον είναι ότι το νιαούρισμα χρησιμοποιείται ιδιαίτερα στην επικοινωνία των γατών με τους ανθρώπους. Οι ενήλικες γάτες επικοινωνούν μεταξύ τους και με άλλους τρόπους, όπως με τη στάση του σώματος, τις οσμές, τις κινήσεις της ουράς και άλλες φωνητικές εκδηλώσεις.
Στην καθημερινή συμβίωση, πολλές γάτες φαίνεται να προσαρμόζουν τις φωνές τους στις αντιδράσεις των ανθρώπων τους, μαθαίνοντας ποιες συμπεριφορές οδηγούν σε φαγητό, παιχνίδι ή προσοχή.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε νιαούρισμα έχει μια συγκεκριμένη και καθολική μετάφραση. Η ίδια γάτα μπορεί να χρησιμοποιεί διαφορετικούς ήχους σε διαφορετικές περιστάσεις, ενώ δύο γάτες μπορεί να επικοινωνούν με εντελώς διαφορετικό τρόπο.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το γουργούρισμα. Συνδέεται συχνά με την ηρεμία και την ευχαρίστηση, ιδίως όταν η γάτα βρίσκεται σε ασφαλές περιβάλλον και αναζητά επαφή. Δεν αποτελεί, ωστόσο, αποκλειστική ένδειξη ευτυχίας.
Οι γάτες μπορεί να γουργουρίζουν και όταν αισθάνονται φόβο, δυσφορία ή πόνο, γεγονός που καθιστά απαραίτητη την προσεκτική παρατήρηση της συνολικής συμπεριφοράς τους.
Η ουρά, τα αυτιά και τα μάτια λένε περισσότερα από τις λέξεις
Η επικοινωνία των κατοικιδίων δεν περιορίζεται στους ήχους και στις εκφράσεις του προσώπου. Πολύ συχνά, το σώμα τους αποκαλύπτει περισσότερα από όσα θα μπορούσε να υποδηλώσει ένα νιαούρισμα ή ένα γάβγισμα.
Στους σκύλους, το κούνημα της ουράς δεν σημαίνει πάντοτε χαρά. Η θέση, η ταχύτητα και ο τρόπος κίνησής της, σε συνδυασμό με τη στάση του σώματος, προσφέρουν σημαντικές πληροφορίες για τη συναισθηματική κατάσταση του ζώου. Ένας σκύλος μπορεί να κουνά την ουρά του όταν είναι ενθουσιασμένος, αλλά και όταν βρίσκεται σε ένταση ή αβεβαιότητα.
Αντίστοιχα, στις γάτες, η όρθια ουρά μπορεί να υποδηλώνει φιλική διάθεση, ενώ τα αυτιά που γυρίζουν προς τα πίσω, οι διεσταλμένες κόρες των ματιών και η έντονη μυϊκή ένταση μπορεί να συνδέονται με φόβο ή αυξημένη διέγερση.
Το αργό κλείσιμο των ματιών, όταν συνοδεύεται από χαλαρή στάση, έχει επίσης συσχετιστεί με θετικές κοινωνικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ γάτας και ανθρώπου.
Κανένα από αυτά τα σημάδια δεν πρέπει να ερμηνεύεται απομονωμένα. Το περιβάλλον, οι προηγούμενες εμπειρίες του ζώου, η ηλικία του και η σχέση του με τον άνθρωπο παίζουν καθοριστικό ρόλο στην κατανόηση της συμπεριφοράς του.
Συναισθήματα και επικοινωνία πέρα από τις λέξεις
Μπορούμε να κατανοήσουμε τι αισθάνονται οι σκύλοι και οι γάτες; Η απάντηση είναι ότι μπορούμε να αναγνωρίσουμε αρκετές πλευρές της συμπεριφοράς τους, χωρίς να είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε με βεβαιότητα κάθε σκέψη ή συναίσθημά τους.
Οι σκύλοι και οι γάτες διαθέτουν συναισθηματικές και κοινωνικές ικανότητες που έχουν μελετηθεί εκτενώς. Μαθαίνουν από τις αντιδράσεις μας, συνδέουν ήχους και κινήσεις με συγκεκριμένες εμπειρίες και προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους ανάλογα με το περιβάλλον και τις σχέσεις τους.
Η μακρόχρονη συμβίωση με τον άνθρωπο έχει διαμορφώσει ιδιαίτερα τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούν μαζί μας.
Οι σκύλοι έχουν εξελιχθεί ως κοινωνικοί συνεργάτες του ανθρώπου, ενώ οι γάτες έχουν αναπτύξει ευέλικτους τρόπους επικοινωνίας στο οικιακό περιβάλλον. Και τα δύο είδη, ωστόσο, διατηρούν τους δικούς τους τρόπους έκφρασης, οι οποίοι δεν ταυτίζονται πλήρως με τους ανθρώπινους.
Γι’ αυτό και η καλύτερη προσέγγιση δεν είναι να αποδίδουμε αυτομάτως ανθρώπινες προθέσεις σε κάθε τους κίνηση, αλλά να μαθαίνουμε να αναγνωρίζουμε τα σημάδια που μας δίνουν.
Μια γλώσσα χωρίς λέξεις
Οι σκύλοι μπορούν να εμφανίζουν εκφράσεις που θυμίζουν ανθρώπινο χαμόγελο και να εκδηλώνουν χαρά με τρόπους που μας είναι οικείοι. Οι γάτες, από την άλλη, δεν χρησιμοποιούν ανθρώπινες λέξεις, αλλά επικοινωνούν με ήχους, κινήσεις και συμπεριφορές που μεταφέρουν πληροφορίες και επηρεάζουν τις αντιδράσεις μας.
Ίσως τελικά το πιο ενδιαφέρον στοιχείο να μην είναι αν τα κατοικίδιά μας χαμογελούν ή μιλούν όπως εμείς, αλλά το πόσα μπορούμε να ανακαλύψουμε όταν παρατηρούμε προσεκτικά τη συμπεριφορά τους.
Πίσω από ένα κούνημα της ουράς, ένα επίμονο νιαούρισμα ή ένα αργό ανοιγόκλεισμα των ματιών υπάρχει ένας ολόκληρος κόσμος επικοινωνίας. Και όσο καλύτερα μαθαίνουμε να τον αποκωδικοποιούμε, τόσο πιο ουσιαστική γίνεται η σχέση μας με τους τετράποδους συντρόφους μας.
