Πλήθος κόσμου βρέθηκε στο τελευταίο αντίο της Μαργαρίτας Παπανδρέου, η οποία άφησε την τελευταία πνοή της σε ηλικία 103 ετών την Παρασκευή (18.9.26).
Η οικογένεια της και αγαπημένοι φίλοι συγκεντρώθηκαν στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών για να πουν το ύστατο χαίρε στην Μαργαρίτα Παπανδρέου, ενώ από την πολιτική κηδεία ξεχώρισαν οι επικήδειοι των εγγονιών της Μαργαρίτα Παπανδρέου και Κωστή Κατσανέβα.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου κόρη του Γιώργου Παπανδρέου αποχαιρέτησε με θερμά λόγια την γιαγιά της. «Ελπίζω εκεί που πας να κολυμπάς, να την αγναντεύεις, να διαβάζεις και να γράφεις. Να ακούς τους αγαπημένους σου Elvis και Frank Sinatra, αλλά και την Billie Holiday» είπε η Μαργαρίτα Παπανδρέου.
«Κι εγώ θα ακούω το «I’ll Be Seeing You» και θα σε θυμάμαι. Σαν μια υπόσχεση πως θα σε ξαναβρίσκω σε όσα αγαπούσες. Σ’ αγαπώ» πρόσθεσε.
Αναλυτικά ο αποχαιρετισμός Μαργαρίτας Γιώργου Παπανδρέου:
«Αγαπημένη μου γιαγιά, our yiayia,
Για τον κόσμο ήσουν η Μαργαρίτα Παπανδρέου, μια δυνατή γυναίκα που αγωνίστηκε για την ειρήνη μεταξύ των λαών και για τα δικαιώματα των γυναικών. Ένας αγώνας που παραμένει σήμερα επίκαιρος όσο ποτέ. Εκείνη που μου έλεγε πως εμείς οι γυναίκες πρέπει να αλληλοστηριζόμαστε, να μη σαμποτάρουμε η μία την άλλη.
Για μένα ήσουν η γιαγιά μου, δυναμική και ευαίσθητη
Με ρωτούσες για τη δουλειά μου και αν είμαι ευτυχισμένη. Δεν ήσουν η κλασική γιαγιά. Ήσουν μια γιαγιά που μας παρακινούσε να αμφισβητούμε, να αναρωτιόμαστε, να σκεφτόμαστε, να εξελισσόμαστε. Και πάνω απ’ όλα, να χορεύουμε.
Η αγαπημένη σου γιορτή ήταν η Ημέρα των Ευχαριστιών.
Χαιρόσουν να μας έχεις όλους μαζί. Θυμάμαι τα μεγάλα τραπέζια, που κρατούσαν ώρες, με συζητήσεις για την πολιτική και τις κοινωνικές αδικίες, αλλά και με χιούμορ και γέλια. Και στο τέλος, χορός.
Αγαπούσες τη θάλασσα όσο τίποτα. Ελπίζω εκεί που πας να κολυμπάς, να την αγναντεύεις, να διαβάζεις και να γράφεις. Να ακούς τους αγαπημένους σου Elvis και Frank Sinatra, αλλά και την Billie Holiday — μια γυναίκα που, μέσα από τη φωνή της, τολμούσε να ακουστεί σε έναν κόσμο που συχνά ήθελε τις γυναίκες σιωπηλές.
Κι εγώ θα ακούω το «I’ll Be Seeing You» και θα σε θυμάμαι.
Σαν μια υπόσχεση πως θα σε ξαναβρίσκω σε όσα αγαπούσες.
Σ’ αγαπώ».
Ο συγκινητικός επικήδειος του Κωστή Κατσανέβα
Συγκλονιστικός ήταν και ο επικήδειος του γιου της Σοφίας Παπανδρέου, Κωστής Κατσανέβας, ο οποίος περιέγραψε πως έμαθε τον θάνατο της και στη συνέχεια μίλησε για την γιαγιά που οργάνωνε τα οικογενειακά τραπέζια: «Τη γιαγιά μου την έλεγαν Μαργαρίτα. Είχε το όνομα ενός λουλουδιού. Ενός λουλουδιού που, στα δικά μου μάτια, δεν έχασε ποτέ τα πέταλά του»
Ολόκληρος ο επικήδειος:
«Θέλω να σας περιγράψω πώς είναι να μοιράζεσαι μια τόσο προσωπική στιγμή με όλη την Ελλάδα. Βρίσκεσαι σε επαγγελματική συνάντηση, φοράς το κουστούμι σου. Περιμένεις ένα τηλεφώνημα που ελπίζεις να μην έρθει ποτέ.
Μέχρι στιγμής όλα κυλάνε κανονικά. Χτυπάει το τηλέφωνο και βυθίζεται η καρδιά σου, σαν να σε χτύπησε βράχος ολόκληρος στο στέρνο. Το σηκώνεις και είναι η μητέρα σου. Δεν μπορεί να μιλήσει. Την ακούς μόνο να κλαίει, και καταλαβαίνεις. Της λες ψιθυριστά «σ’ αγαπώ».
Ως εδώ, όλα είναι όπως θα τα ζούσε ο καθένας. Έτσι είναι η ζωή, χάνουμε τους ανθρώπους μας. Ξέρεις όμως ότι σε λίγα λεπτά θα χτυπήσουν και τα δικά τους τηλέφωνα, με μια παρόμοια ειδοποίηση.
Και πράγματι, πριν προλάβεις να καθαρίσεις το μυαλό σου για να πεις δύο κενά λόγια, χτυπάνε τα κινητά γύρω σου. Η δική τους εμπειρία όμως είναι αρκετά διαφορετική. Δεν σηκώνουν το τηλέφωνο για να ακούσουν τη λατρεμένη τους μητέρα να κλαίει. Δεν ζαλίζονται από τον χαμό δικού τους ανθρώπου.
Πήρατε όλοι την ίδια ειδοποίηση, μοιραστήκατε την ίδια πληροφορία, για το ίδιο πρόσωπο ουσιαστικά ταυτόχρονα… αλλά σε εκείνο το δωμάτιο εσύ πονάς.
Μόλις σου δίνεται η ευκαιρία, σηκώνεσαι να φύγεις. Συλλυπητήρια. Ευχαριστώ. Μέχρι να φτάσεις στο αυτοκίνητο σε σταματάνε πέντε φορές. Κάποιους τους γνωρίζεις άλλους όχι. Καλοπροαίρετα, θέλουν να σε συλλυπηθούν. Εσύ όμως δεν αντέχεις, σπαρταράει η καρδούλα σου να φτάσεις στον άνθρωπό σου.
Εκείνες τις στιγμές δεν θέλεις να τις μοιραστείς με κανέναν, σίγουρα όχι με αγνώστους. Είναι δικές σου, είναι προσωπικές κι ομως πρέπει να το παίξεις δυνατός γιατί όλοι ξέρουν.
Είναι στιγμές που θα θυμάσαι σε όλη σου τη ζωή, και μέσα τους βρίσκονται άγνωστα πρόσωπα, ανάμεσα σε εσένα και τον αποχαιρετισμό του ανθρώπου σου.
Το κινητό χτυπάει ασταμάτητα. Ανοίγεις το ραδιόφωνο και έχει αφιέρωμα στον θανόντα, στον άνθρωπό σου.
Δεν έχεις προλάβει να επεξεργαστείς τι ήταν και τι σημαίνει ο άνθρωπός σου, κι εκείνοι απαγγέλλουν με σιγουριά. Ήταν αυτό, ήταν εκείνο.
Ένας λέει: «Γιατί μιλάμε για έναν άνθρωπο 103 ετών, ενώ χάνονται μικρά παιδιά;» Σκέφτεσαι, ναι, σταματήστε τότε. Γελάς λίγο. Κλείνεις το ραδιόφωνο.
Αυτή ήταν η δική μου εμπειρία εχθές.
Όλη την υπόλοιπη ημέρα άκουγα ποια ήταν η Μαργαρίτα. Ναι, ήταν ακτιβίστρια και μαχήτρια για τα δικαιώματα των γυναικών. Ναι, αν δεν ήταν εκείνη, η γυναίκα θα παρέμενε πολίτης δεύτερης κατηγορίας για πολλά χρόνια ακόμα.
Ήταν μεγάλη. Ήταν ψηλή. Είχε πάθος και δεν την χώραγε οποιαδήποτε δωμάτιο στο οποίο βρισκόταν.
Θα αφήσω τους πολιτικούς να σας πουν για τον συμβολισμό και την πολιτική της διάσταση. Ότι κ αν σας πουν, ήταν πολλά περισσότερο. Ήταν μητέρα. Ήταν άνθρωπος, σαν κι εμένα, σαν κι εσάς. Ήταν η γιαγιά μου.
Η γιαγιά μου η Μαργαρίτα ήταν η διοργανώτρια και ο συνδετικός κρίκος της οικογένειας. Το σημείο αναφοράς όλων μας. Οργάνωνε τα οικογενειακά μας δείπνα λες και ήταν τοπική οργάνωση της ΕΓΕ. Καθόμασταν στο τραπέζι, έλεγε «έχω μια ανακοίνωση», σηκωνόταν και αυτοσαρκαζόταν.
Ο θείος ο Ανδρέας, το μεγαλύτερο πειραχτήρι που έχετε γνωρίσει, την πείραζε με έναν τρόπο τόσο δικό τους, τόσο αληθινό και πεθαίναμε όλοι στα γέλια.
Μιλούσαμε για την επικαιρότητα και τα πολιτικά, και είχε τέτοια κρίση. Ξέρετε, πολύς κόσμος νομίζει ότι επειδή έχει πολιτική γνώμη έχει και πολιτική κρίση. Από τη γιαγιά έμαθα ότι τα δύο διαφέρουν.
Και την ίδια κρίση την είχε για εμάς. Δεν χρειαζόταν να της πεις τίποτα. Σε κοίταζε και ήξερε ποιος ήταν ερωτευμένος, ποιος αγχωμένος, ποιος ήθελε τι…
Βλέπετε, ήμασταν μια οικογένεια σε ένα τραπέζι, όπως κάθε άλλη. Κοροϊδευόμασταν, λέγαμε τα προσωπικά μας, τις σχέσεις μας, τα άγχη μας, και τσακωνόμασταν. Ήταν ό,τι πιο όμορφο, ήταν δικό μας.
Σήμερα αναρωτιέμαι ποιος θα μας οργανώνει τα οικογενειακά τραπέζια. Σε κάθε άλλο σπίτι, όταν αδειάζει αυτή η καρέκλα, το μαθαίνουν οι συγγενείς και η γειτονιά. Στο δικό μας, το έμαθε όλη η Ελλάδα, μέσα σε λίγα λεπτά, με μια ειδοποίηση στο κινητό.
Αυτό σημαίνει να μοιράζεσαι τη γιαγιά σου με μια ολόκληρη χώρα. Δεν παραπονιέμαι. Τη μοιραζόμασταν μαζί σας από πάντα.
Και το ότι είστε σήμερα τόσοι εδώ μας δείχνει πόσους άγγιξε. Ένα κομμάτι της όμως δεν χώρεσε ποτέ σε ειδοποίηση, ούτε σε αφιέρωμα ούτε στα λεγόμενα των πολιτικών.
Αυτό το κομμάτι το κρατάω για μένα. Και πάει κάπως έτσι…
Τη γιαγιά μου την έλεγαν Μαργαρίτα. Είχε το όνομα ενός λουλουδιού. Ενός λουλουδιού που, στα δικά μου μάτια, δεν έχασε ποτέ τα πέταλά του.
Μόνο σήμερα… φεύγοντας… μοιάζει να μας χαρίζει μερικά…
Μικρές θύμησες…
Μεγάλες στιγμές…
Γλυκές αναμνήσεις…
Χαμόγελα…
Κουβέντες που μένουν…
Και εκείνο το βλέμμα της…
Εκείνο το βλέμμα που με κοίταζε πάντα λέγοντας περισσότερα απ’ όσα μπορούσαν οι λέξεις…
Τη γιαγιά μου την έλεγαν Μαργαρίτα. Και μοιραζόμασταν μυστικά.
Κάποτε, μικρός, τη ρώτησα: «Εσύ δεν έχεις δεύτερο όνομα; Όλοι έχουν.» Και μου απάντησε: «Το όνομά μου είναι Μαργαρίτα. Και το δικό σου είναι Κωστής. Και είναι αρκετό.»
Τότε δεν κατάλαβα πόσα μου είχε πει. Σήμερα καταλαβαίνω.
Πόση δύναμη χωράει σε ένα όνομα.
Πόση αξιοπρέπεια…
Πόση ελευθερία…
Πόση περηφάνια…
Γιαγιά μου Μαργαρίτα!
Ανάμεσα σε όλα όσα μου έμαθες, ίσως αυτό να είναι το πιο πολύτιμο: να μπορώ να στέκομαι απέναντί σου σήμερα και να λέω απλά: «Είμαι ο Κωστής». Και να είναι αρκετό.
Farewell my dear Margarita…»
