Οι ηλεκτρονικές αγορές έχουν αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο καταναλώνουμε.
Μέσα σε λίγα μόλις λεπτά μπορούμε να αγοράσουμε σχεδόν οτιδήποτε, από ένα βιβλίο ή ένα ζευγάρι παπούτσια μέχρι ηλεκτρονικές συσκευές, αεροπορικά εισιτήρια ή ακόμη και είδη πρώτης ανάγκης.
Η ευκολία, η ταχύτητα και οι ανταγωνιστικές τιμές έχουν οδηγήσει εκατομμύρια καταναλωτές στην Ελλάδα και σε ολόκληρο τον κόσμο να προτιμούν το ηλεκτρονικό εμπόριο.
Ωστόσο, η ραγδαία ανάπτυξη των online αγορών συνοδεύεται από μια εξίσου ανησυχητική αύξηση των ηλεκτρονικών απατών.
Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί στην κυβερνοασφάλεια προειδοποιούν ότι τα ψεύτικα ηλεκτρονικά καταστήματα (γνωστά ως fake e-shops) αποτελούν μία από τις πιο διαδεδομένες μορφές διαδικτυακής απάτης.
Πρόκειται για ιστοσελίδες που έχουν σχεδιαστεί ώστε να μοιάζουν απόλυτα αξιόπιστες. Διαθέτουν επαγγελματικό σχεδιασμό, φωτογραφίες προϊόντων υψηλής ποιότητας, δελεαστικές προσφορές και συχνά αντιγράφουν ακόμη και την εταιρική ταυτότητα γνωστών εμπορικών σημάτων.
Πίσω όμως από αυτή τη βιτρίνα κρύβονται επιτήδειοι που επιδιώκουν είτε να αποσπάσουν χρήματα από τους καταναλωτές είτε να αποκτήσουν πρόσβαση στα προσωπικά και τραπεζικά τους στοιχεία.
Το αποτέλεσμα είναι χιλιάδες πολίτες να χάνουν κάθε χρόνο σημαντικά χρηματικά ποσά, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις οι απατεώνες χρησιμοποιούν τα στοιχεία των θυμάτων για νέες παράνομες συναλλαγές ή ακόμη και για κλοπή ταυτότητας.
Πώς λειτουργούν τα ψεύτικα ηλεκτρονικά καταστήματα
Σε αντίθεση με ό,τι πιστεύουν πολλοί, οι περισσότερες ηλεκτρονικές απάτες δεν βασίζονται σε ιδιαίτερα εξελιγμένες τεχνικές. Αντίθετα, εκμεταλλεύονται κυρίως την ανθρώπινη βιασύνη και την επιθυμία για μια μεγάλη ευκαιρία.
Οι δράστες δημιουργούν ιστοσελίδες που μοιάζουν εντυπωσιακά με γνωστά ηλεκτρονικά καταστήματα ή στήνουν από την αρχή νέα e-shops, παρουσιάζοντας προϊόντα σε εξαιρετικά χαμηλές τιμές. Στη συνέχεια, προωθούν τις ιστοσελίδες αυτές μέσω διαφημίσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μαζικών αποστολών ηλεκτρονικών μηνυμάτων ή ακόμη και μέσω αποτελεσμάτων στις μηχανές αναζήτησης.
Σε αρκετές περιπτώσεις, οι καταναλωτές ολοκληρώνουν την πληρωμή χωρίς να υποψιαστούν το παραμικρό. Το προϊόν δεν φτάνει ποτέ στον προορισμό του ή, στην καλύτερη περίπτωση, παραλαμβάνουν ένα αντικείμενο εντελώς διαφορετικό από αυτό που είχαν παραγγείλει.
Υπάρχουν όμως και πιο επικίνδυνα σενάρια. Ορισμένα ψεύτικα e-shops δεν ενδιαφέρονται καν να πουλήσουν προϊόντα. Στόχος τους είναι αποκλειστικά η υποκλοπή στοιχείων πιστωτικών καρτών, τραπεζικών λογαριασμών ή προσωπικών δεδομένων, τα οποία στη συνέχεια αξιοποιούνται για νέες απάτες.
Η μεγάλη παγίδα των υπερβολικών εκπτώσεων
Ένα από τα πιο συνηθισμένα χαρακτηριστικά των ψεύτικων ηλεκτρονικών καταστημάτων είναι οι εξωπραγματικές προσφορές.
Ένα κινητό τελευταίας γενιάς με έκπτωση 80%, επώνυμα αθλητικά παπούτσια στη μισή τιμή ή μια παιχνιδομηχανή που έχει εξαντληθεί σε όλα τα γνωστά καταστήματα αλλά εμφανίζεται διαθέσιμη σε άγνωστο e-shop αποτελούν κλασικά παραδείγματα.
Οι απατεώνες γνωρίζουν πολύ καλά ότι οι περισσότεροι καταναλωτές δεν θέλουν να χάσουν μια μεγάλη ευκαιρία. Δημιουργούν λοιπόν την αίσθηση της αποκλειστικότητας και της βιασύνης, εμφανίζοντας μηνύματα όπως:
- «Μόνο σήμερα».
- «Απομένουν δύο τεμάχια».
- «Η προσφορά λήγει σε 10 λεπτά».
Στην πραγματικότητα, τα μηνύματα αυτά είναι συχνά ψεύτικα και έχουν ως μοναδικό στόχο να αποτρέψουν τον καταναλωτή από το να ελέγξει την αξιοπιστία του καταστήματος.
Μην εμπιστεύεστε το πρώτο αποτέλεσμα που βλέπετε
Πολλοί χρήστες θεωρούν ότι τα πρώτα αποτελέσματα μιας μηχανής αναζήτησης είναι και τα πιο αξιόπιστα.
Δεν είναι πάντα έτσι.
Οι απατεώνες επενδύουν σημαντικά ποσά σε διαφημίσεις ώστε τα ψεύτικα e-shops να εμφανίζονται ψηλά στα αποτελέσματα αναζήτησης ή στα κοινωνικά δίκτυα.
Είναι χαρακτηριστικό ότι αρκετά θύματα πίστεψαν πως βρίσκονταν στην επίσημη ιστοσελίδα μιας γνωστής εταιρείας μόνο και μόνο επειδή ακολούθησαν έναν διαφημιζόμενο σύνδεσμο.
Οι ειδικοί συμβουλεύουν, όταν πρόκειται για γνωστό κατάστημα, να πληκτρολογείτε μόνοι σας τη διεύθυνση στον φυλλομετρητή ή να μεταβαίνετε μέσω της επίσημης ιστοσελίδας της εταιρείας.
Η διεύθυνση της ιστοσελίδας αποκαλύπτει πολλά
Ένα μόνο γράμμα μπορεί να κάνει τη διαφορά.
Οι κυβερνοεγκληματίες χρησιμοποιούν τεχνικές που ονομάζονται typosquatting και look-alike domains, δημιουργώντας ιστοσελίδες των οποίων η διεύθυνση μοιάζει σχεδόν πανομοιότυπη με εκείνη ενός γνωστού ηλεκτρονικού καταστήματος.
Για παράδειγμα, αντί για την επίσημη διεύθυνση μπορεί να χρησιμοποιείται:
- διαφορετική κατάληξη (.shop αντί για .gr),
- πρόσθετη λέξη,
- παύλα,
- ένα γράμμα που μοιάζει οπτικά με κάποιο άλλο,
- ακόμη και χαρακτήρες διαφορετικού αλφαβήτου.
Με μια γρήγορη ματιά, οι περισσότεροι χρήστες δύσκολα αντιλαμβάνονται τη διαφορά.
Το λουκέτο δεν αποτελεί εγγύηση αξιοπιστίας
Ένα από τα μεγαλύτερα λάθη που κάνουν οι καταναλωτές είναι να θεωρούν ότι η ύπαρξη του γνωστού λουκέτου δίπλα από τη διεύθυνση της ιστοσελίδας σημαίνει πως το ηλεκτρονικό κατάστημα είναι ασφαλές.
Στην πραγματικότητα, το HTTPS πιστοποιεί μόνο ότι η σύνδεση μεταξύ του χρήστη και της ιστοσελίδας είναι κρυπτογραφημένη. Δεν πιστοποιεί την αξιοπιστία του ίδιου του καταστήματος.
Σήμερα, ακόμη και οι απατεώνες μπορούν μέσα σε λίγα λεπτά να αποκτήσουν δωρεάν πιστοποιητικό ασφαλείας και να δημιουργήσουν μια ιστοσελίδα που φαίνεται απολύτως νόμιμη.
Γι’ αυτό οι ειδικοί επιμένουν ότι το λουκέτο αποτελεί μόνο μία από τις πολλές ενδείξεις που πρέπει να εξετάζει ο καταναλωτής και όχι το μοναδικό κριτήριο αξιολόγησης.
Οι πληροφορίες της επιχείρησης είναι ο καθρέφτης της
Ένα νόμιμο ηλεκτρονικό κατάστημα δεν έχει λόγο να κρύβει την ταυτότητά του.
Πριν ολοκληρώσετε οποιαδήποτε αγορά, αναζητήστε:
- την πλήρη επωνυμία της εταιρείας,
- τη φυσική της έδρα,
- αριθμό τηλεφώνου,
- ηλεκτρονική διεύθυνση επικοινωνίας,
- στοιχεία τιμολόγησης,
- όρους χρήσης,
- πολιτική επιστροφών,
- πολιτική προστασίας προσωπικών δεδομένων.
Αν δυσκολεύεστε να εντοπίσετε τα παραπάνω ή αν τα στοιχεία φαίνονται πρόχειρα, ελλιπή ή αντιφατικά, καλό είναι να αποχωρήσετε από την ιστοσελίδα πριν προχωρήσετε στην αγορά.
Προσοχή στις ψεύτικες αξιολογήσεις
Οι αξιολογήσεις αποτελούν σημαντικό εργαλείο για τους καταναλωτές, όμως δεν είναι πάντοτε αξιόπιστες.
Τα ψεύτικα ηλεκτρονικά καταστήματα εμφανίζουν συχνά δεκάδες πεντάστερες κριτικές, οι οποίες έχουν γραφτεί την ίδια χρονική περίοδο και χρησιμοποιούν σχεδόν πανομοιότυπες εκφράσεις.
Αναζητήστε αξιολογήσεις σε ανεξάρτητες πλατφόρμες και όχι μόνο μέσα στο ίδιο το e-shop. Αν δεν βρίσκετε καμία αναφορά για το κατάστημα ή αν όλες οι κριτικές είναι υπερβολικά θετικές χωρίς καμία λεπτομέρεια, αντιμετωπίστε το με επιφύλαξη.
Οι ασφαλείς τρόποι πληρωμής μπορούν να σας προστατεύσουν
Ακόμη κι αν ένα ηλεκτρονικό κατάστημα φαίνεται αξιόπιστο, ο τρόπος πληρωμής που προσφέρει μπορεί να αποκαλύψει πολλά για την αξιοπιστία του.
Οι ειδικοί συμβουλεύουν τους καταναλωτές να προτιμούν πληρωμές με πιστωτική ή χρεωστική κάρτα μέσω ασφαλών συστημάτων, καθώς και γνωστές υπηρεσίες ηλεκτρονικών πληρωμών που παρέχουν προστασία στον αγοραστή.
Αντίθετα, ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν ένα e-shop ζητά αποκλειστικά:
- τραπεζική μεταφορά,
- πληρωμή μέσω κρυπτονομισμάτων,
- αγορά δωροκαρτών,
- αποστολή χρημάτων μέσω υπηρεσιών μεταφοράς χρημάτων.
Σε αυτές τις περιπτώσεις η ανάκτηση των χρημάτων είναι εξαιρετικά δύσκολη ή ακόμη και αδύνατη.
Επιπλέον, αρκετές τράπεζες προσφέρουν τη δυνατότητα έκδοσης εικονικής (virtual) κάρτας ή κάρτας μίας χρήσης για ηλεκτρονικές αγορές. Η χρήση τους περιορίζει σημαντικά τον κίνδυνο σε περίπτωση διαρροής των στοιχείων πληρωμής.
Τα λάθη που κάνουν συχνότερα οι καταναλωτές
Οι περισσότερες ηλεκτρονικές απάτες δεν οφείλονται σε έλλειψη τεχνολογίας ασφαλείας αλλά σε μικρά λάθη της καθημερινότητας.
Τα συνηθέστερα είναι:
- αγορά χωρίς να προηγηθεί έρευνα για το κατάστημα,
- πληρωμή επειδή «η προσφορά λήγει σε λίγα λεπτά»,
- χρήση του ίδιου κωδικού πρόσβασης σε πολλές υπηρεσίες,
- αποθήκευση στοιχείων κάρτας σε άγνωστες ιστοσελίδες,
- αγορές μέσω δημόσιων δικτύων Wi-Fi χωρίς επιπλέον μέτρα ασφαλείας,
- αδιαφορία για τις πολιτικές επιστροφών και τα στοιχεία επικοινωνίας της επιχείρησης.
Συχνά, λίγα λεπτά ελέγχου μπορούν να αποτρέψουν μια οικονομική απώλεια που θα ταλαιπωρεί τον καταναλωτή για εβδομάδες ή ακόμη και μήνες.
Τι να κάνετε μέσα στα πρώτα πέντε λεπτά αν πέσετε θύμα ηλεκτρονικής απάτης
Η ταχύτητα αντίδρασης μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική. Αν αντιληφθείτε ότι πραγματοποιήσατε αγορά από ψεύτικο ηλεκτρονικό κατάστημα ή ότι τα στοιχεία της κάρτας σας ενδέχεται να έχουν υποκλαπεί, μην περιμένετε να δείτε αν θα παραλάβετε το προϊόν.
1. Επικοινωνήστε αμέσως με την τράπεζά σας: Καλέστε το τηλεφωνικό κέντρο της τράπεζας ή χρησιμοποιήστε την εφαρμογή e-banking για να:
- δεσμεύσετε προσωρινά την κάρτα,
- ακυρώσετε την κάρτα, εφόσον απαιτείται,
- ενημερώσετε για πιθανή απάτη.
Σε αρκετές περιπτώσεις, εφόσον η συναλλαγή δεν έχει ολοκληρωθεί, μπορεί να αποτραπεί η χρέωση.
2. Ζητήστε αμφισβήτηση της συναλλαγής (chargeback): Εάν η πληρωμή έγινε με κάρτα, ενημερώστε την τράπεζα ότι πρόκειται πιθανόν για απάτη και ζητήστε να ξεκινήσει η διαδικασία αμφισβήτησης της συναλλαγής.
Η δυνατότητα αυτή δεν εγγυάται την επιστροφή των χρημάτων, ωστόσο σε πολλές περιπτώσεις έχει οδηγήσει στην αποζημίωση των καταναλωτών.
3. Αλλάξτε αμέσως τους κωδικούς πρόσβασης: Αν δημιουργήσατε λογαριασμό στο συγκεκριμένο e-shop, αλλάξτε αμέσως τον κωδικό πρόσβασης.
Αν χρησιμοποιούσατε τον ίδιο κωδικό και σε άλλες υπηρεσίες, όπως το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο ή τα κοινωνικά δίκτυα, αλλάξτε και εκείνον χωρίς καθυστέρηση.
Η ενεργοποίηση του ελέγχου ταυτότητας δύο παραγόντων (2FA) προσφέρει ένα επιπλέον επίπεδο προστασίας.
4. Συγκεντρώστε όλα τα αποδεικτικά στοιχεία: Μην διαγράψετε τίποτα. Κρατήστε:
- την απόδειξη πληρωμής,
- τα e-mail επιβεβαίωσης,
- στιγμιότυπα οθόνης της ιστοσελίδας,
- τη διεύθυνση (URL) του καταστήματος,
- κάθε επικοινωνία με τον πωλητή.
Τα στοιχεία αυτά μπορεί να αποδειχθούν χρήσιμα τόσο για την τράπεζα όσο και για τις αρμόδιες αρχές.
5. Καταγγείλετε την απάτη: Ενημερώστε τις αρμόδιες αρχές και, εφόσον πρόκειται για κατάστημα που δραστηριοποιείται εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, απευθυνθείτε και στο Ευρωπαϊκό Κέντρο Καταναλωτή.
Η αναφορά μιας απάτης δεν προστατεύει μόνο εσάς, αλλά συμβάλλει και στην προστασία άλλων καταναλωτών.
Πώς να ελέγξετε αν ένα e-shop είναι πραγματικά νόμιμο
Πριν προχωρήσετε σε οποιαδήποτε αγορά, αφιερώστε δύο ή τρία λεπτά για έναν σύντομο έλεγχο.
Αναζητήστε:
- αν υπάρχει πραγματική φυσική διεύθυνση,
- αν λειτουργεί το τηλέφωνο επικοινωνίας,
- αν υπάρχουν ανεξάρτητες αξιολογήσεις,
- αν το κατάστημα διαθέτει ξεκάθαρους όρους επιστροφών,
- αν οι φωτογραφίες των προϊόντων είναι αυθεντικές και όχι αντιγραμμένες,
- αν η γλώσσα της ιστοσελίδας είναι προσεγμένη και χωρίς εμφανή μεταφραστικά λάθη.
Η απουσία ενός μόνο στοιχείου δεν σημαίνει απαραίτητα ότι πρόκειται για απάτη. Όταν όμως συνδυάζονται αρκετές ύποπτες ενδείξεις, καλό είναι να αποχωρείτε από την ιστοσελίδα.
Checklist: Οι 15 ερωτήσεις που πρέπει να κάνετε πριν πατήσετε «Αγορά»
Πριν ολοκληρώσετε μια ηλεκτρονική αγορά, αναρωτηθείτε:
- Είναι η τιμή υπερβολικά χαμηλή;
- Γνωρίζω το συγκεκριμένο κατάστημα;
- Υπάρχουν πραγματικά στοιχεία επικοινωνίας;
- Βρήκα ανεξάρτητες αξιολογήσεις;
- Η ιστοσελίδα έχει σαφή πολιτική επιστροφών;
- Μπορώ να πληρώσω με ασφαλή τρόπο;
- Η διεύθυνση της ιστοσελίδας είναι σωστή;
- Υπάρχουν ορθογραφικά ή μεταφραστικά λάθη;
- Οι φωτογραφίες φαίνονται αυθεντικές;
- Το κατάστημα εμφανίζει πλήρη εταιρικά στοιχεία;
- Με πιέζει να αγοράσω άμεσα;
- Προσφέρει μόνο έναν ύποπτο τρόπο πληρωμής;
- Αναφέρει ξεκάθαρους χρόνους παράδοσης;
- Εμπιστεύομαι πραγματικά αυτή την ιστοσελίδα;
- Θα έκανα την ίδια αγορά αν δεν υπήρχε η έκπτωση;
Αν έστω και σε δύο ή τρεις από τις παραπάνω ερωτήσεις η απάντηση σας προβληματίζει, ίσως είναι προτιμότερο να αναζητήσετε το προϊόν σε άλλο κατάστημα.
Οι ηλεκτρονικές αγορές αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της σύγχρονης καθημερινότητας και προσφέρουν σημαντική ευκολία στους καταναλωτές. Την ίδια στιγμή, όμως, οι απατεώνες γίνονται ολοένα και πιο επινοητικοί, δημιουργώντας ψεύτικα ηλεκτρονικά καταστήματα που δύσκολα διακρίνονται από τα νόμιμα.
Η καλύτερη άμυνα απέναντι σε αυτές τις πρακτικές δεν είναι η καχυποψία απέναντι σε κάθε online αγορά, αλλά η ενημέρωση και η προσοχή. Ένας σύντομος έλεγχος πριν από την πληρωμή, η χρήση ασφαλών μεθόδων συναλλαγής και η γνώση των βασικών προειδοποιητικών ενδείξεων μπορούν να αποτρέψουν σημαντικές οικονομικές απώλειες.
