Αν έχεις την αίσθηση ότι ο σκύλος σου καταλαβαίνει πότε είσαι χαρούμενος, θυμωμένος ή φοβισμένος, η επιστήμη έχει πλέον μια αρκετά καλή εξήγηση. Όχι, δεν διαβάζει το μυαλό σου. Διαβάζει το πρόσωπό σου.
Μια νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο iScience έδειξε, με τη βοήθεια λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας (fMRI), ότι ο εγκέφαλος των σκύλων αντιδρά διαφορετικά όταν βλέπει ανθρώπινα πρόσωπα με διαφορετικές εκφράσεις.
Και το ενδιαφέρον δεν σταματά στη διάκριση ανάμεσα σε ένα χαρούμενο και ένα ουδέτερο πρόσωπο. Τα δεδομένα δείχνουν ότι οι σκύλοι μπορούν να ξεχωρίσουν ορισμένες διαφορετικές αρνητικές εκφράσεις μεταξύ τους.
Το δύσκολο πείραμα με τους 14 σκύλους
Το πρώτο πρόβλημα για τους ερευνητές ήταν πρακτικό: πώς βάζεις έναν σκύλο μέσα σε έναν μαγνητικό τομογράφο και τον κάνεις να μείνει ακίνητος;
Η ομάδα της Laura Cuaya και του Raúl Hernández-Pérez από το Πανεπιστήμιο της Βιέννης χρειάστηκε να εκπαιδεύσει σκύλους ώστε να παραμένουν ξύπνιοι και σχεδόν απολύτως ακίνητοι μέσα στον σαρωτή. Η μετακίνηση άνω των τριών χιλιοστών μπορούσε να καταστήσει τα δεδομένα άχρηστα.
Οι σκύλοι πέρασαν από τουλάχιστον 20 συνεδρίες εκπαίδευσης. Ξεκίνησαν μαθαίνοντας να εμπιστεύονται τους ερευνητές και σταδιακά έφτασαν να παραμένουν ακίνητοι για αρκετά λεπτά. Εξοικειώθηκαν επίσης με τα ακουστικά που φορούσαν μέσα στο μηχάνημα και με τον θόρυβο και το περιβάλλον μιας προσομοίωσης MRI.
Στην έρευνα συμμετείχαν συνολικά 14 σκύλοι, κυρίως border collies, μαζί με δύο golden retrievers και ένα Labrador. Οι σκύλοι είχαν εκπαιδευτεί ειδικά ώστε να μπορούν να συμμετάσχουν σε τέτοιου είδους πειράματα.
Τι συνέβη όταν είδαν ένα χαμόγελο
Στο πρώτο πείραμα, οκτώ σκύλοι παρακολούθησαν φωτογραφίες ανθρώπινων προσώπων με χαρούμενη ή ουδέτερη έκφραση.
Η διαφορά ήταν σαφής. Όταν οι σκύλοι έβλεπαν χαρούμενα πρόσωπα, ενεργοποιούνταν περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την επεξεργασία οπτικών και κοινωνικών πληροφοριών, αλλά και με το σύστημα ανταμοιβής. Ανάμεσά τους ήταν ο κροταφικός φλοιός και ο κερκοφόρος πυρήνας.
Ο κερκοφόρος πυρήνας έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επειδή αποτελεί μέρος των κυκλωμάτων ανταμοιβής και έχει συνδεθεί σε προηγούμενες μελέτες σε σκύλους με ευχάριστα ερεθίσματα, όπως τροφή, οσμές ανθρώπων και λέξεις που έχουν συνδεθεί με θετικές εμπειρίες.
Με απλά λόγια, ένα χαμόγελο δεν φαίνεται να αποτελεί για τον σκύλο απλώς μια διαφορετική διάταξη χαρακτηριστικών στο ανθρώπινο πρόσωπο. Ο εγκέφαλός του το επεξεργάζεται ως κοινωνικά σημαντικό και θετικό ερέθισμα.
Δεν βλέπει απλώς «καλό» και «κακό»
Το δεύτερο πείραμα ήταν ακόμη πιο ενδιαφέρον.
Δώδεκα σκύλοι είδαν φωτογραφίες ανθρώπων με τέσσερις διαφορετικές εκφράσεις: χαρά, λύπη, φόβο και θυμό. Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν στη συνέχεια τεχνικές μηχανικής μάθησης για να εξετάσουν αν τα μοτίβα εγκεφαλικής δραστηριότητας μπορούσαν να διαχωρίσουν τις διαφορετικές εκφράσεις.
Η απάντηση ήταν ότι μπορούσαν – αλλά όχι σε όλες τις περιπτώσεις.
Όταν εξετάστηκε συνολικά η δραστηριότητα του εγκεφάλου, οι ερευνητές μπόρεσαν να διακρίνουν τον φόβο από τη λύπη και τον φόβο από τον θυμό. Δεν μπόρεσαν, όμως, να ξεχωρίσουν με την ίδια αξιοπιστία τη λύπη από τον θυμό.
Αυτό έχει σημασία, γιατί δείχνει ότι ο σκύλος πιθανότατα δεν ταξινομεί όλες τις αρνητικές εκφράσεις σε μία ενιαία κατηγορία «κακού συναισθήματος». Ορισμένες εκφράσεις προκαλούν διαφορετικά μοτίβα δραστηριότητας στον εγκέφαλό του.
Οι ερευνητές θεωρούν πιθανό ότι αυτό συνδέεται και με τη διαφορετική κοινωνική σημασία κάθε έκφρασης. Ο φόβος και ο θυμός, για παράδειγμα, μπορεί να σηματοδοτούν διαφορετικού τύπου απειλή για έναν σκύλο.
Ο σκύλος δεν «διαβάζει» το μυαλό σου
Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση. Η μελέτη δεν αποδεικνύει ότι ο σκύλος γνωρίζει τι ακριβώς αισθάνεσαι. Οι ερευνητές έδειξαν στους σκύλους φωτογραφίες ανθρώπινων προσώπων και μέτρησαν την εγκεφαλική τους δραστηριότητα.
Άρα το ασφαλές συμπέρασμα είναι ότι οι σκύλοι μπορούν να επεξεργάζονται και να διακρίνουν ανθρώπινες συναισθηματικές εκφράσεις. Δεν μπορούμε από αυτή τη μελέτη να συμπεράνουμε ότι ένας σκύλος γνωρίζει πως είσαι πραγματικά χαρούμενος ενώ προσπαθείς, για παράδειγμα, να κρύψεις τη στενοχώρια σου.
Και αυτό κάνει το εύρημα ίσως ακόμη πιο ενδιαφέρον: ο σκύλος δεν χρειάζεται να ξέρει τι συμβαίνει μέσα στο κεφάλι σου για να αντιδράσει σε αυτό που βλέπει στο πρόσωπό σου.
Το πρόσωπό σου είναι μέρος της «γλώσσας» που μαθαίνει
Η ικανότητα αυτή δεν εμφανίζεται από το πουθενά. Προηγούμενες έρευνες έχουν δείξει ότι οι σκύλοι παρατηρούν περισσότερο τα μάτια όταν βλέπουν χαρούμενα ανθρώπινα πρόσωπα, ενώ μπορούν να αφιερώσουν περισσότερο χρόνο στην εξέταση συναισθηματικών εκφράσεων σε σχέση με ουδέτερες.
Άλλες μελέτες έχουν δείξει ότι η ικανότητά τους να διαβάζουν ανθρώπινα πρόσωπα επηρεάζεται ακόμη και από την εξοικείωση και την εμπειρία τους με τον άνθρωπο.
Δεν είναι παράλογο. Για χιλιάδες χρόνια οι σκύλοι ζουν δίπλα μας και εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από εμάς για τροφή, ασφάλεια, κοινωνική αλληλεπίδραση και εκπαίδευση. Ο άνθρωπος αποτελεί για τον σκύλο ένα εξαιρετικά σημαντικό κοινωνικό ερέθισμα.
Η εξέλιξη και η εξημέρωση φαίνεται ότι ενίσχυσαν την ικανότητά του να παρακολουθεί τις ανθρώπινες συμπεριφορές και να αντιδρά στα σήματά μας.
Και αυτό μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που εκπαιδεύουμε τον σκύλο μας
Οι ερευνητές θεωρούν ότι τα ευρήματα έχουν και πρακτική αξία.
Όταν εκπαιδεύουμε έναν σκύλο, συνήθως σκεφτόμαστε την ανταμοιβή: μια λιχουδιά, ένα παιχνίδι, ένα χάδι. Όμως η δική μας συναισθηματική αντίδραση μπορεί επίσης να αποτελεί μέρος του μηνύματος που λαμβάνει.
Ένα χαρούμενο πρόσωπο, ένας ενθουσιώδης τόνος φωνής και η θετική σωματική στάση μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά στην εκπαίδευση. Ο σκύλος δεν αντιλαμβάνεται μόνο αν έκανε κάτι σωστά επειδή του δόθηκε μια λιχουδιά. Παρακολουθεί και τον άνθρωπο που βρίσκεται απέναντί του.
Και ίσως αυτό εξηγεί κάτι που οι περισσότεροι ιδιοκτήτες σκύλων έχουν παρατηρήσει πολύ πριν έρθει η fMRI να το επιβεβαιώσει: όταν είσαι πραγματικά χαρούμενος που βλέπεις τον σκύλο σου, εκείνος το καταλαβαίνει.
Υπάρχει όμως και κάτι που πρέπει να κρατήσουμε
Η έρευνα έχει περιορισμούς. Το δείγμα ήταν μικρό – κάτι που είναι συνηθισμένο στις μελέτες fMRI σε σκύλους, ακριβώς επειδή απαιτείται ιδιαίτερα απαιτητική εκπαίδευση για να παραμείνουν ακίνητοι μέσα στον σαρωτή.
Επιπλέον, οι περισσότεροι συμμετέχοντες ήταν border collies και όλοι ήταν υγιείς, καλά εκπαιδευμένοι σκύλοι, επομένως δεν γνωρίζουμε αν τα ίδια αποτελέσματα θα εμφανίζονταν με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις φυλές και σε διαφορετικά περιβάλλοντα.
Αλλά το βασικό εύρημα παραμένει: ο εγκέφαλος του σκύλου δεν αντιμετωπίζει το ανθρώπινο πρόσωπο ως μια απλή εικόνα. Ανιχνεύει πληροφορίες μέσα σε αυτό, τις επεξεργάζεται και φαίνεται να αντιδρά διαφορετικά ανάλογα με την έκφραση.
Οπότε, την επόμενη φορά που θα μπεις στο σπίτι μετά από μια δύσκολη ημέρα και ο σκύλος σου θα σε κοιτάξει επίμονα πριν καν του μιλήσεις, ίσως πράγματι έχει καταλάβει κάτι.
Όχι επειδή διάβασε το μυαλό σου. Επειδή διάβασε εσένα.
