Αν κάτι ανέδειξαν οι τελευταίες εξελίξεις στις σχέσεις μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, είναι ότι η μετάβαση από τον πόλεμο στην ειρήνη αποτελεί μια εξίσου περίπλοκη και αβέβαιη διαδικασία.
Παρά τη συμφωνία-πλαίσιο που επιτεύχθηκε πρόσφατα και έβαλε τέλος στις άμεσες εχθροπραξίες ανάμεσα σε ΗΠΑ και Ιράν, οι διαπραγματεύσεις που ακολουθούν καλούνται να αντιμετωπίσουν βαθιές διαφωνίες, γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις και εσωτερικές πολιτικές πιέσεις που απειλούν να εκτροχιάσουν κάθε προσπάθεια για μια μόνιμη διευθέτηση.
Οι πρώτες επαφές μεταξύ των δύο πλευρών, που πραγματοποιήθηκαν στην Ελβετία με τη συμμετοχή του Αμερικανού αντιπροέδρου Τζέι Ντι Βανς, έδειξαν από νωρίς πόσο δύσκολη θα είναι η διαδρομή προς μια συνολική συμφωνία.
Παρότι η αμερικανική πλευρά έκανε λόγο για ουσιαστική πρόοδο, τα βασικά ζητήματα που προκάλεσαν τη σύγκρουση παραμένουν ανοιχτά και εξακολουθούν να προκαλούν έντονες τριβές.
Το μνημόνιο κατανόησης που προώθησε ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, προβλέπει την παύση των εχθροπραξιών, την επαναλειτουργία του Στενού του Ορμούζ και την παροχή σημαντικών οικονομικών κινήτρων προς την Τεχεράνη.
Σε αντάλλαγμα, το Ιράν δεσμεύεται ότι δεν θα επιδιώξει ποτέ την απόκτηση πυρηνικών όπλων. Ωστόσο, η συμφωνία δεν δίνει οριστικές απαντήσεις στα πλέον κρίσιμα ζητήματα, όπως το μέλλον του πυρηνικού προγράμματος της χώρας, ο βαθμός εμπλουτισμού ουρανίου που θα επιτρέπεται και η τύχη των ήδη υφιστάμενων αποθεμάτων.
Τα θέματα αυτά παραπέμπονται σε έναν νέο γύρο διαπραγματεύσεων διάρκειας 60 ημερών, γεγονός που σημαίνει ότι η πραγματική δοκιμασία για τη συμφωνία μόλις ξεκινά.
Τα οφέλη της Τεχεράνης
Παρά τις αβεβαιότητες, αρκετοί αναλυτές θεωρούν ότι η κατάπαυση του πυρός διαθέτει ορισμένες πιθανότητες να διατηρηθεί. Η Τεχεράνη έχει ισχυρό οικονομικό κίνητρο να παραμείνει στη διαδικασία, καθώς η αποκλιμάκωση της έντασης της επιτρέπει να αυξήσει τις εξαγωγές πετρελαίου και να ενισχύσει τα κρατικά της έσοδα. Από την άλλη πλευρά, η Ουάσιγκτον δεν επιθυμεί την επιστροφή σε μια πολεμική σύγκρουση που θα είχε υψηλό πολιτικό, στρατιωτικό και οικονομικό κόστος.
Σε αυτό το πλαίσιο, το Κατάρ και το Πακιστάν, που διαδραματίζουν ρόλο διαμεσολαβητή, ανακοίνωσαν ότι οι συνομιλίες πραγματοποιήθηκαν σε θετικό κλίμα και κατέληξαν σε έναν οδικό χάρτη που στοχεύει στην επίτευξη οριστικής συμφωνίας εντός δύο μηνών.
Επιπλέον, σύμφωνα με την αμερικανική πλευρά, το Ιράν αποδέχθηκε την επιστροφή διεθνών επιθεωρητών στις πυρηνικές εγκαταστάσεις του, στοιχείο που θεωρείται ιδιαίτερα σημαντικό για την οικοδόμηση εμπιστοσύνης.
Ωστόσο, πίσω από τις διπλωματικές δηλώσεις παραμένουν ισχυρές εστίες έντασης. Η Τεχεράνη επιχειρεί να αξιοποιήσει τη νέα διαπραγματευτική ισχύ που απέκτησε μετά τη σύγκρουση, επιδιώκοντας να αποσπάσει πρόσθετες παραχωρήσεις από την Ουάσιγκτον.
Παράλληλα, συνεχίζει να προβάλλει τη στρατηγική της επιρροή στην ευρύτερη περιοχή, ιδιαίτερα μέσω των σχέσεών της με οργανώσεις και συμμάχους στη Μέση Ανατολή.
Ο Τραμπ θέλει να συνεχίσει τις πιέσεις στο Ιράν
Την ίδια στιγμή, ο Ντόναλντ Τραμπ εμφανίζεται αποφασισμένος να διατηρήσει την πίεση προς την Τεχεράνη. Οι δημόσιες προειδοποιήσεις του για ενδεχόμενη χρήση στρατιωτικής ισχύος, εάν το Ιράν δεν τηρήσει τις δεσμεύσεις του, αποσκοπούν στο να ενισχύσουν τη διαπραγματευτική θέση των ΗΠΑ.
Ωστόσο, πολλοί αναλυτές αμφισβητούν κατά πόσο οι απειλές αυτές είναι αξιόπιστες, δεδομένου του μεγάλου κόστους που θα συνεπαγόταν μια νέα στρατιωτική εμπλοκή.
Το Ιράν φαίνεται να αντιλαμβάνεται ότι ο Αμερικανός πρόεδρος βρίσκεται υπό πίεση χρόνου. Με τις ενδιάμεσες εκλογές να πλησιάζουν, ο Τραμπ επιδιώκει να παρουσιάσει μια σημαντική διπλωματική επιτυχία που θα μπορούσε να ενισχύσει το πολιτικό του προφίλ στο εσωτερικό των ΗΠΑ.
Η ιρανική ηγεσία εκτιμά ότι αυτό το στοιχείο περιορίζει τα περιθώρια κινήσεων της Ουάσιγκτον και επιχειρεί να το αξιοποιήσει κατά τη διάρκεια των συνομιλιών.
Ερωτηματικό η στάση του Ισραήλ
Παράλληλα, σημαντικό παράγοντα αβεβαιότητας αποτελεί η στάση του Ισραήλ. Η ισραηλινή ηγεσία αντιμετωπίζει με επιφύλαξη τη συμφωνία και εξακολουθεί να θεωρεί το Ιράν στρατηγική απειλή.
Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά στόχων που συνδέονται με τη Χεζμπολάχ στον Λίβανο και οι συνεχιζόμενες εντάσεις στην περιοχή αποδεικνύουν ότι ακόμη και ένα τοπικό επεισόδιο θα μπορούσε να αναζωπυρώσει την ευρύτερη κρίση.
Εσωτερικές αντιδράσεις
Η κατάσταση περιπλέκεται ακόμη περισσότερο από τις εσωτερικές αντιδράσεις που προκαλεί η συμφωνία στην Ουάσιγκτον. Πολλοί Ρεπουμπλικανοί και Δημοκρατικοί νομοθέτες θεωρούν ότι ο πρόεδρος προχώρησε σε υπερβολικές παραχωρήσεις προς το Ιράν, χωρίς να εξασφαλίσει αντίστοιχα ανταλλάγματα.
Ιδιαίτερη κριτική ασκείται στην απόφαση για προσωρινή χαλάρωση ορισμένων κυρώσεων, καθώς και στη δημιουργία ενός μεγάλου οικονομικού μηχανισμού στήριξης της ιρανικής οικονομίας κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων.
Οι επικριτές της συμφωνίας υποστηρίζουν ότι η αμερικανική πλευρά εγκατέλειψε σημαντικά διαπραγματευτικά πλεονεκτήματα προτού καν ξεκινήσουν οι πιο δύσκολες συνομιλίες για το πυρηνικό πρόγραμμα.
Αντίθετα, οι υποστηρικτές της προσέγγισης Τραμπ επιμένουν ότι η διπλωματία, όσο αβέβαιη κι αν είναι, αποτελεί την καλύτερη εναλλακτική λύση απέναντι σε έναν νέο πόλεμο.
Σε κάθε περίπτωση, η εικόνα που διαμορφώνεται είναι ότι η συμφωνία δεν αποτελεί το τέλος της κρίσης αλλά την αρχή μιας νέας, εξαιρετικά σύνθετης φάσης.
Οι επόμενες εβδομάδες θα κρίνουν αν η προσωρινή αποκλιμάκωση μπορεί να μετατραπεί σε μια βιώσιμη ειρηνευτική διαδικασία ή αν οι βαθιές διαφορές μεταξύ των δύο πλευρών θα οδηγήσουν σε νέο αδιέξοδο.
Το βέβαιο είναι ότι το όραμα μιας σταθερής συμφωνίας για ένα Ιράν χωρίς πυρηνικά όπλα και για μια πιο ασφαλή Μέση Ανατολή παραμένει μακρινός στόχος. Και όπως φαίνεται από τις εξελίξεις, η ειρήνη ίσως αποδειχθεί πολύ πιο δύσκολη υπόθεση από τον ίδιο τον πόλεμο.
