Ιρανική επανάσταση: Ένα έθνος προδομένο

Το 1979, ο ιρανικός λαός έκανε κάτι που λίγοι θεωρούσαν δυνατό: ανέτρεψε έναν από τους ισχυρότερους μονάρχες του κόσμου. Ο Σάχης του Ιράν, κάποτε δοξασμένος ως το στολίδι της Δύσης, εξορίστηκε. Στη θέση του αναδύθηκε ένα κίνημα όχι υπό την ηγεσία στρατηγών ή πολιτικών, αλλά ενός εξόριστου κληρικού ονόματι Αγιατολάχ Χομεϊνί. Πώς, λοιπόν, κατέρρευσε τόσο γρήγορα ένα φαινομενικά ακλόνητο καθεστώς και γιατί;
Εκσυγχρονισμός – αλλά για ποιους;

Με μια πρώτη ματιά, το Ιράν υπό τον Σάχη φαινόταν να ευημερεί. Από το 1953 έως το 1978, η οικονομία αυξήθηκε περισσότερο από δεκαεπτά φορές, χάρη στα έσοδα από τις εξαγωγές πετρελαίου. Η αποκαλούμενη «Λευκή Επανάσταση» του Σάχη υποσχόταν αγροτική μεταρρύθμιση, εκπαίδευση και βιομηχανική ανάπτυξη. Ωστόσο, κάτω από την επιφάνεια, αυτές οι αλλαγές γέννησαν διχασμό.

Η ανισότητα εκτοξεύτηκε. Μια μικρή ελίτ, συμπεριλαμβανομένης της βασιλικής οικογένειας, γινόταν όλο και πλουσιότερη, ενώ οι απλοί Ιρανοί υπέφεραν από ελλείψεις στέγης στις πόλεις, πληθωρισμό και στασιμότητα στους μισθούς. Μέχρι το 1959-60, το πλουσιότερο 10% των αστικών οικογενειών ευθυνόταν για πάνω από το ένα τρίτο όλων των οικιακών δαπανών. Η εμμονή του Σάχη με τις στρατιωτικές δαπάνες, την ώρα που παραμελούσε βασικές υπηρεσίες όπως η υγεία και η παιδεία, φανέρωνε ξεκάθαρα τις προτεραιότητές του.

Η ταχύτατη εκβιομηχάνιση οδήγησε επίσης σε δραστικές κοινωνικές αλλαγές, με την εμφάνιση μιας νέας μεσαίας τάξης από δασκάλους, δημόσιους υπαλλήλους και εργαζομένους γραφείου, ενώ αγροτικοί μετανάστες συνέρρεαν στις πόλεις και ζούσαν σε άθλιες παραγκουπόλεις — αυτοί έγιναν οι πεζικάριοι της επανάστασης.

Καμία φωνή, καμία επιλογή

Ενώ η κοινωνία άλλαζε, η πολιτική παρέμενε παγωμένη. Η εξουσία του Σάχη γινόταν όλο και πιο αυταρχική. Τα ανεξάρτητα πολιτικά κόμματα απαγορεύτηκαν. Το 1975, διέλυσε κάθε αντιπολίτευση και ίδρυσε μονοκομματικό καθεστώς υπό το Κόμμα Ρασταχίζ, προειδοποιώντας πως οι διαφωνούντες ανήκουν «είτε στη φυλακή είτε εκτός Ιράν».

Δεν επρόκειτο απλώς για φίμωση των επικριτών. Επρόκειτο για μια κρίση πολιτικής συμμετοχής, όπου όλα τα κανάλια επικοινωνίας ανάμεσα στο κράτος και τους πολίτες είχαν εξαφανιστεί. Το αποτέλεσμα; Ένα κράτος που κυβερνούσε δαπανώντας πετροδολάρια, όχι ακούγοντας. Αυτό το «παρασιτικό κράτος» (rentier state) αποξενώθηκε ολοένα και περισσότερο από τον λαό του και τα καθημερινά του προβλήματα.

Όταν η παγκόσμια ζήτηση για πετρέλαιο μειώθηκε την περίοδο 1975–77, η οικονομία του Ιράν κλονίστηκε. Σχέδια ακυρώθηκαν, δουλειές χάθηκαν και ξαφνικά η «κόλλα» που κρατούσε το σύστημα ενωμένο – ο πλούτος από το πετρέλαιο – άρχισε να διαλύεται. Ο Σάχης έγινε στόχος κατηγοριών και οργής.

Θρησκεία με επαναστατική ορμή

Μέσα σε αυτό το χάος, συνέβη κάτι απροσδόκητο. Ο σιιτικός Ισλαμισμός έγινε η γλώσσα της επανάστασης. Κληρικοί όπως ο Αγιατολάχ Χομεϊνί συνδύασαν παλαιά θρησκευτικά σύμβολα με σύγχρονα λαϊκιστικά μηνύματα.

Το αποτέλεσμα ήταν ηλεκτρισμένο. Οι διαδηλωτές χρησιμοποίησαν θρησκευτικά τελετουργικά – κηδείες, μνημόσυνα, πομπές – ως πράξεις αντίστασης. Τα τζαμιά έγιναν κέντρα συγκέντρωσης. Και κάθε θάνατος στους δρόμους οδηγούσε σε περισσότερες συγκεντρώσεις, περισσότερη αγανάκτηση, περισσότερη ορμή.

Ωστόσο, ο Χομεϊνί δεν ήταν ο φονταμενταλιστής που πολλοί παρουσιάζουν. Όπλισε τον λόγο του με αντι-ιμπεριαλιστική ρητορική, κατήγγειλε τη δυτική κυριαρχία και παρουσιάστηκε ως υπερασπιστής της δικαιοσύνης για τους καταπιεσμένους – τους μοσταζαφίν.

Ένα κράτος που δεν μπορούσε να αμυνθεί

Και τότε, τη στιγμή που κρίθηκε το μέλλον, το κράτος κατέρρευσε. Ο Σάχης – αναποφάσιστος, άρρωστος (είχε διαγνωστεί με καρκίνο) και πολιτικά απομονωμένος – απέτυχε να δράσει αποφασιστικά. Καθώς οι διαδηλώσεις κλιμακώνονταν, εναλλασσόταν ανάμεσα σε σκληρές καταστολές και χλιαρές παραχωρήσεις. Αυτή η αστάθεια απλώς ενίσχυσε το ηθικό της αντιπολίτευσης.

Ακόμα και ο κάποτε πανίσχυρος στρατός, με περισσότερους από 300.000 άνδρες, άρχισε να διαλύεται. Τις τελευταίες ημέρες, κορυφαίοι διοικητές σύναψαν μυστική συμφωνία με τους ηγέτες της επανάστασης. Δεν θα υπήρχε στρατιωτικό πραξικόπημα, καμία αποστολή διάσωσης.

Μια τέλεια καταιγίδα

Η Ιρανική Επανάσταση αψήφησε κάθε κατηγορία. Ήταν για το πετρέλαιο; Την ανισότητα; Το Ισλάμ; Η αλήθεια είναι: για όλα τα παραπάνω. Η κοινωνικοοικονομική δυσαρέσκεια και η πολιτική καταπίεση γέννησαν συναισθήματα απογοήτευσης, προσβολής και προδοσίας. Η θρησκεία έγινε η γλώσσα της αγανάκτησης και το πάθος που κινητοποίησε χιλιάδες στους δρόμους, ξανά και ξανά, χωρίς φόβο για τον θάνατο.
Οι δρόμοι της Τεχεράνης αντηχούσαν από το σύνθημα: Μαργκ μπαρ Σαχ! – «Θάνατος στον Σάχη.» Όμως όταν ο Σάχης έφυγε, τότε μόνο κατάλαβαν πολλοί ότι το όραμα του Χομεϊνί για το Ιράν δεν ήταν ακριβώς αυτό που τους είχε υποσχεθεί.

Πηνελόπη Κουμουτσου

Founder of Youth Platform Speak Up – Stand Up
https://www.speakup-standup.com/