Για ένα παιδί, ο σκύλος που το περιμένει κάθε απόγευμα στην πόρτα δεν είναι «ένα κατοικίδιο».
Η γάτα που κοιμάται δίπλα του, το ζώο που ήταν παρόν στα παιχνίδια του, στις χαρές αλλά και στις δύσκολες στιγμές, δεν αποτελεί απλώς ένα μέλος του σπιτιού. Είναι ένας δεσμός.
Γι’ αυτό και όταν έρθει η στιγμή της απώλειας, το παιδί δεν χάνει μόνο ένα ζώο. Χάνει μια καθημερινή παρουσία, μια συνήθεια, μια σχέση που αποτελούσε μέρος της ζωής του.
Κι όμως, το πένθος για την απώλεια ενός ζώου εξακολουθεί συχνά να αντιμετωπίζεται με αμηχανία ή ακόμη και απαξίωση.
Η φράση «ένας σκύλος ήταν, πάρε άλλον» ή «μη στεναχωριέσαι τόσο για μια γάτα» μπορεί να ακούγεται ως προσπάθεια παρηγοριάς, όμως στην πραγματικότητα μπορεί να ακυρώσει ένα πραγματικό συναίσθημα απώλειας.
Οι ψυχολόγοι χρησιμοποιούν τον όρο «disenfranchised grief», δηλαδή «μη αναγνωρισμένο πένθος», για να περιγράψουν περιπτώσεις όπου η κοινωνία δεν δίνει στον άνθρωπο την άδεια να πενθήσει μια σημαντική απώλεια.
Η απώλεια ενός κατοικίδιου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα: ο πόνος υπάρχει, αλλά συχνά δεν βρίσκει την ίδια κοινωνική αποδοχή που θα είχε η απώλεια ενός ανθρώπου.
Το ζώο ως μέλος της οικογένειας
Η σχέση ανθρώπου και ζώου έχει αλλάξει σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες. Τα κατοικίδια δεν αντιμετωπίζονται πλέον μόνο ως ζώα που ζουν στο σπίτι, αλλά ως σύντροφοι ζωής, με ενεργό ρόλο στην οικογενειακή καθημερινότητα.
Για πολλά παιδιά, ειδικά στις μικρότερες ηλικίες, ένα κατοικίδιο είναι ο πρώτος φίλος που δεν τα κρίνει, ο σύντροφος που βρίσκεται σταθερά δίπλα τους και μια παρουσία που τους προσφέρει ασφάλεια.
Μελέτες στην ψυχολογία έχουν δείξει ότι η ένταση του πένθους δεν σχετίζεται με το αν η απώλεια αφορά άνθρωπο ή ζώο, αλλά με το πόσο σημαντική ήταν η σχέση για το άτομο. Όσο μεγαλύτερος είναι ο συναισθηματικός δεσμός, τόσο μεγαλύτερη μπορεί να είναι και η αίσθηση απώλειας.
Για ένα παιδί, αυτή η εμπειρία έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία, καθώς μπορεί να αποτελεί την πρώτη του επαφή με την έννοια του θανάτου.
Πώς μιλάμε σε ένα παιδί για τον θάνατο του κατοικίδιου
Το πρώτο ένστικτο πολλών γονέων είναι να προστατεύσουν το παιδί. Να μαλακώσουν την πραγματικότητα ή να αποφύγουν μια δύσκολη συζήτηση.
Ωστόσο, οι ειδικοί στην παιδική ψυχολογία επισημαίνουν ότι η ειλικρίνεια, όταν προσαρμόζεται στην ηλικία του παιδιού, είναι η πιο ασφαλής προσέγγιση.
Φράσεις όπως «ο σκύλος μας κοιμήθηκε» ή «έφυγε» μπορεί να δημιουργήσουν σύγχυση, ιδιαίτερα στα μικρότερα παιδιά. Ένα παιδί μπορεί να φοβηθεί τον ύπνο, να περιμένει ότι το ζώο θα επιστρέψει ή να μην κατανοήσει ότι πρόκειται για μια μη αναστρέψιμη κατάσταση.
Οι ειδικοί προτείνουν απλές και ξεκάθαρες εξηγήσεις: «Ο σκύλος μας ήταν πολύ άρρωστος και το σώμα του σταμάτησε να λειτουργεί. Πέθανε και δεν θα μπορέσει να επιστρέψει, αλλά μπορούμε να θυμόμαστε όλα όσα ζήσαμε μαζί του».
Η αλήθεια δεν δημιουργεί τραύμα. Η σύγχυση και η έλλειψη χώρου για έκφραση συναισθημάτων είναι εκείνα που μπορούν να δυσκολέψουν τη διαδικασία.
Το παιδί δεν χρειάζεται έναν «δυνατό» γονέα, χρειάζεται έναν ειλικρινή γονέα
Πολλοί ενήλικες προσπαθούν να κρύψουν τη δική τους θλίψη, θεωρώντας ότι έτσι προστατεύουν το παιδί.
Όμως τα παιδιά μαθαίνουν πώς αντιμετωπίζουμε τις απώλειες παρατηρώντας τους μεγάλους. Το να δουν έναν γονέα να κλαίει ή να λέει «μου λείπει κι εμένα» δεν είναι κάτι επιβαρυντικό. Αντίθετα, τους δείχνει ότι η λύπη είναι ένα φυσιολογικό συναίσθημα.
Ένα παιδί χρειάζεται να ακούσει ότι:
– είναι φυσιολογικό να αισθάνεται στεναχώρια,
– δεν υπάρχει «σωστός» χρόνος για να σταματήσει να λυπάται,
– το ότι συνεχίζει τη ζωή του δεν σημαίνει ότι ξεχνά το ζώο που έχασε.
Το πένθος δεν είναι κάτι που πρέπει να εξαφανιστεί. Είναι μια διαδικασία προσαρμογής σε μια νέα πραγματικότητα.
Γιατί ο αποχαιρετισμός έχει σημασία
Σε πολλές οικογένειες υπάρχει η τάση να αποφεύγεται οποιαδήποτε διαδικασία αποχαιρετισμού, θεωρώντας ότι έτσι μειώνεται η στεναχώρια.
Οι ψυχολόγοι, όμως, υπογραμμίζουν ότι οι τελετουργίες βοηθούν τον άνθρωπο να κατανοήσει την απώλεια. Ιδιαίτερα για τα παιδιά, ένας συμβολικός αποχαιρετισμός μπορεί να λειτουργήσει ως ένας τρόπος έκφρασης.
Μπορεί να είναι:
– ένα γράμμα προς το ζώο,
– μια ζωγραφιά,
– ένα άλμπουμ με φωτογραφίες,
– μια μικρή οικογενειακή στιγμή μνήμης,
– η φύτευση ενός φυτού ή ενός δέντρου στη μνήμη του.
Δεν πρόκειται για υπερβολή. Είναι ένας τρόπος να δοθεί μορφή σε ένα συναίσθημα που για ένα παιδί μπορεί να είναι δύσκολο να περιγραφεί.
Η αντικατάσταση δεν είναι λύση
Ένα συχνό λάθος είναι η γρήγορη αντικατάσταση του ζώου.
«Θα πάρουμε άλλο σκύλο» ή «θα πάρουμε άλλο γατάκι» μπορεί να μοιάζει πρακτική λύση, όμως οι ειδικοί εξηγούν ότι ένα νέο ζώο δεν αντικαθιστά αυτό που χάθηκε.
Κάθε σχέση είναι διαφορετική.
Ένα νέο κατοικίδιο μπορεί να έρθει στη ζωή της οικογένειας όταν όλοι είναι έτοιμοι, όχι ως τρόπος να διαγραφεί η προηγούμενη απώλεια.
Πότε χρειάζεται περισσότερη προσοχή
Κάθε παιδί πενθεί διαφορετικά. Κάποια παιδιά κλαίνε αμέσως, άλλα φαίνεται να συνεχίζουν κανονικά και εκφράζουν τη λύπη τους αργότερα. Οι γονείς χρειάζεται να προσέξουν όταν υπάρχουν επίμονες αλλαγές, όπως:
– έντονη απομόνωση,
– παρατεταμένο άγχος,
– σημαντικές αλλαγές στον ύπνο ή στο φαγητό,
– δυσκολία επιστροφής στις καθημερινές δραστηριότητες,
– έντονες ενοχές («αν είχα κάνει κάτι διαφορετικά, θα ζούσε»).
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η βοήθεια ενός ειδικού ψυχικής υγείας μπορεί να προσφέρει σημαντική υποστήριξη.
5 πράγματα που δεν πρέπει να πούμε σε ένα παιδί όταν πεθαίνει το κατοικίδιό του
«Μην κάνεις έτσι, ήταν απλώς ένας σκύλος»
Ακυρώνει το συναίσθημα του παιδιού και του δίνει το μήνυμα ότι η θλίψη του δεν είναι δικαιολογημένη.
«Πήγε για ύπνο»
Μπορεί να προκαλέσει σύγχυση ή φόβο, ιδιαίτερα στα μικρά παιδιά.
«Θα σου πάρουμε αμέσως άλλο»
Ένα νέο ζώο δεν αντικαθιστά αυτό που χάθηκε.
«Μην κλαις, πρέπει να είσαι δυνατός»
Το κλάμα είναι φυσιολογικός τρόπος έκφρασης της απώλειας.
«Ξέχασέ το, πέρασε»
Το παιδί χρειάζεται χρόνο για να προσαρμοστεί στη νέα πραγματικότητα.
Η απώλεια ενός ζώου ως μάθημα αγάπης
Ο θάνατος ενός κατοικίδιου είναι μια δύσκολη στιγμή για κάθε οικογένεια. Για ένα παιδί, όμως, μπορεί να είναι κάτι περισσότερο: η πρώτη μεγάλη συνάντηση με την απώλεια, τη μνήμη και την έννοια της αγάπης που συνεχίζεται ακόμη και όταν κάποιος δεν είναι πια παρών.
Ο τρόπος με τον οποίο οι ενήλικες θα σταθούν δίπλα του εκείνη τη στιγμή μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο τον τρόπο που θα θυμάται το ζώο του, αλλά και τον τρόπο που θα αντιμετωπίσει κάθε δύσκολη απώλεια στο μέλλον.
Γιατί ο θάνατος ενός κατοικίδιου δεν σημαίνει μόνο το τέλος μιας ζωής. Σημαίνει την απώλεια μιας καθημερινής σχέσης, μιας παρουσίας που είχε αποκτήσει ξεχωριστή θέση μέσα στην οικογένεια.
