Η εικόνα του ΦΠΑ στην Ελλάδα διαμορφώνεται από απώλειες εσόδων, εκτεταμένες εξαιρέσεις και υψηλούς συντελεστές, με το μεγαλύτερο βάρος να μεταφέρεται στους οικονομικά πιο ευάλωτους καταναλωτές.
Παρά τα σημάδια βελτίωσης που έχουν καταγραφεί τα τελευταία χρόνια, η χώρα εξακολουθεί να βρίσκεται κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, ενώ η επιλογή της διατήρησης υψηλών φορολογικών συντελεστών ενισχύει τον ρόλο της έμμεσης φορολογίας στη στήριξη των δημόσιων εσόδων.
ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ
Ο ΦΠΑ παραμένει διαχρονικά βασικός πυλώνας των εσόδων του κρατικού προϋπολογισμού. Για το τρέχον έτος, οι εισπράξεις αναμένεται να ξεπεράσουν τα 29,2 δισ. ευρώ, αυξημένες κατά 1,6 δισ. σε σύγκριση με το 2025, γεγονός που περιορίζει τα περιθώρια ουσιαστικών παρεμβάσεων. Κάθε ενδεχόμενη αλλαγή προσκρούει αφενός στο δημοσιονομικό κόστος και αφετέρου στην αβεβαιότητα για το κατά πόσο οι μειώσεις φόρων θα περάσουν τελικά στις τελικές τιμές προς όφελος των καταναλωτών.
Στην τριμηνιαία έκθεσή του για την ελληνική οικονομία, το Ίδρυμα Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών (ΙΟΒΕ) επισημαίνει ότι η Ελλάδα εξακολουθεί να υπολείπεται του ευρωπαϊκού μέσου όρου ως προς την είσπραξη εσόδων από ΦΠΑ. Η υστέρηση αυτή αποδίδεται τόσο στη φορολογική μη συμμόρφωση -παρά τη σχετική πρόοδο- όσο και στον μεγάλο αριθμό εξαιρέσεων, που περιορίζουν τα πραγματικά έσοδα σε σχέση με τα δυνητικά.
Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, σημαντική πηγή απώλειας εσόδων αποτελούν οι πολιτικές αποφάσεις που συρρικνώνουν τη φορολογική βάση ή μειώνουν τον οφειλόμενο ΦΠΑ για συγκεκριμένα τμήματά της.
ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ
Οι πολιτικές εξαιρέσεων ή μειωμένων συντελεστών ΦΠΑ είτε αποσκοπούν στην παροχή στοχευμένης κοινωνικής προστασίας σε ευάλωτες πληθυσμιακές ομάδες (π.χ. σε ακριτικές περιοχές), είτε στην παροχή κινήτρων για κατανάλωση συγκεκριμένων αγαθών (π.χ. βιβλία), με προκαλούμενο κόστος στα έσοδα από ΦΠΑ, όπως υπογραμμίζεται.
Σύμφωνα με την έκθεση, στο σκέλος της συμμόρφωσης έχει σημειωθεί, όμως, σημαντική πρόοδος, με το κενό να μειώνεται κατά 12,6 ποσοστιαίες μονάδες το 2023 σε σύγκριση με το 2019, που αποτελεί τη μεγαλύτερη μείωση μεταξύ των χωρών-μελών της Ε.Ε, αμβλύνοντας τον άδικο επιμερισμό του φορολογικού βάρους και τον αθέμιτο ανταγωνισμό μεταξύ των επιχειρήσεων. Σε αυτή τη βελτίωση, έχει συνεισφέρει η επέκταση των ηλεκτρονικών πληρωμών και του ηλεκτρονικού εμπορίου, με τις διαδικτυακές πωλήσεις να αυξάνονται από 3,8% το 2018 σε 6,9% το 2022 των πωλήσεων των επιχειρήσεων την ίδια περίοδο.
Οι υψηλότεροι συντελεστές
Η νέα συγκριτική μελέτη του Tax Foundation ανοίγει για ακόμα μια φορά το θέμα των υψηλών συντελεστών ΦΠΑ στη χώρα, οι οποίοι παραμένουν μεταξύ των υψηλότερων στην Ευρώπη. Με βασικό συντελεστή 24% και μειωμένο στο 13%, η Ελλάδα βρίσκεται στην 7η θέση, με μικρή διαφορά από τους πρώτους. Ωστόσο, η αναφορά μόνο στους συντελεστές δεν αποτυπώνει όλο το πρόβλημα, καθώς κρίσιμο είναι το ποια προϊόντα και υπηρεσίες υπάγονται στον μειωμένο ή υπερμειωμένο συντελεστή.
Στην Ελλάδα στον υπερμειωμένο συντελεστή 6% υπάγονται μόνο βιβλία (έντυπα και ηλεκτρονικά), περιοδικά, εφημερίδες, εισιτήρια για θέατρο, συναυλίες και κινηματογράφο, φαρμακευτικά προϊόντα, ιατρικές συσκευές και υλικά (π.χ. φίλτρα για αιμοκάθαρση) που προορίζονται για ανθρώπινη χρήση, ηλεκτρική ενέργεια, φυσικό αέριο, προϊόντα όπως μάσκες, γάντια, σαπούνια, αντισηπτικά και παρόμοια που χρησιμοποιούνται για υγιεινή/προστασία, καθώς και η εισαγωγή και η μεταβίβαση έργων τέχνης, συλλογών ή αντικειμένων τέχνης. Από τον σχετικό κατάλογο λείπουν βασικά είδη διατροφής.
Οι χώρες της Ε.Ε με τους υψηλότερους κανονικούς συντελεστές ΦΠΑ είναι η Ουγγαρία (27%), η Φινλανδία (25,5%), η Κροατία, η Δανία και η Σουηδία (στο 25%). Το Λουξεμβούργο επιβάλλει τον χαμηλότερο κανονικό συντελεστή ΦΠΑ στο 17%, ακολουθούμενο από τη Μάλτα (18%), την Κύπρο και τη Γερμανία (και οι δύο 19%). Ο μέσος κανονικός συντελεστής ΦΠΑ της ΕΕ είναι 21,9%, σχεδόν επτά ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερος από τον ελάχιστο κανονικό συντελεστή ΦΠΑ που απαιτείται από τον κανονισμό της ΕΕ.
Μεταξύ των οκτώ μεγάλων ευρωπαϊκών χωρών που δεν αποτελούν μέρος της Ευρωπαϊκής Ένωση, μόνο η Ελβετία επιβάλλει κανονικό συντελεστή ΦΠΑ κάτω από τον ελάχιστο συντελεστή της ΕΕ, με συντελεστή 8,1%.
Πολλές ευρωπαϊκές χώρες έχουν κάνει αλλαγές στους συντελεστές ΦΠΑ τους από πέρυσι. Η Αυστρία μηδενίζει ορισμένα προϊόντα υγιεινής από το 2026. Η Εσθονία αύξησε τον κανονικό συντελεστή της από 22% σε 24% τον Ιούλιο του 2025. Η Γερμανία «μετακίνησε» τα τρόφιμα στα εστιατόρια από τον κανονικό συντελεστή 19% σε μειωμένο συντελεστή 7% από το 2026.
Η Ελλάδα επέκτεινε τη μείωση 30% σε όλους τους συντελεστές ΦΠΑ σε περισσότερα νησιά. Η Λιθουανία διεύρυνε τη βάση ΦΠΑ μετακινώντας ορισμένα είδη με μειωμένο συντελεστή από το 9% στο 12%, μια αντιστροφή προηγούμενων αλλαγών πολιτικής το 2023. Η Ολλανδία μετέφερε τις υπηρεσίες διαμονής από τον μειωμένο συντελεστή 9% στον κανονικό συντελεστή 21%. Η Φινλανδία μείωσε περαιτέρω τον μειωμένο συντελεστή της από 14% σε 13,5%, διευρύνοντας το χάσμα στο κανονικό συντελεστή 25,5%. Η Ρουμανία αύξησε τον κανονικό συντελεστή της από 19% σε 21% τον Αύγουστο του 2025 και ενοποίησε τα κλιμάκια 5% και 9% σε έναν ενιαίο μειωμένο συντελεστή 11%.
