Κάθε φορά που μια νέα υπόθεση κακοποίησης ζώου βλέπει το φως της δημοσιότητας, η κοινωνική αντίδραση είναι σχεδόν αυτονόητη. Οργή, αποτροπιασμός, αιτήματα για παραδειγματική τιμωρία.
Τα τελευταία χρόνια, η ελληνική νομοθεσία απάντησε με τον πιο αυστηρό τρόπο. Οι ποινές αυξήθηκαν, τα διοικητικά πρόστιμα έγιναν ιδιαίτερα βαριά και οι πιο σοβαρές μορφές κακοποίησης αντιμετωπίζονται πλέον με πολύ αυστηρότερες ποινικές συνέπειες από ό,τι στο παρελθόν.
Κι όμως, τα περιστατικά συνέχισαν να καταγράφονται με ανησυχητική συχνότητα.
Δηλητηριάσεις ζώων με φόλες, βασανισμοί, εγκατάλειψη, οργανωμένες κυνομαχίες, περιστατικά ακραίας βίας.
Τα περιστατικά εξακολουθούν να εμφανίζονται σε πόλεις και χωριά, προκαλώντας εύλογα το ίδιο ερώτημα: γιατί οι αυστηρότεροι νόμοι δεν φαίνεται να λειτουργούν αποτρεπτικά όσο θα περίμενε κανείς;
Η απάντηση που δίνουν εγκληματολόγοι, ψυχολόγοι και ειδικοί στην προστασία των ζώων είναι σχεδόν κοινή. Η καταστολή είναι απαραίτητη. Δεν είναι όμως αρκετή.
Η τιμωρία έρχεται όταν η βία έχει ήδη συμβεί
Κάθε ποινικός νόμος λειτουργεί εκ των υστέρων.
Το δικαστήριο μπορεί να επιβάλει ποινή όταν το έγκλημα έχει ήδη τελεστεί. Δεν μπορεί όμως να αποτρέψει μόνο του τη δημιουργία ενός ανθρώπου που θεωρεί αποδεκτό να βασανίσει ένα ζώο.
Εκεί ακριβώς εντοπίζεται, σύμφωνα με πολλούς ειδικούς, το μεγαλύτερο κενό.
Η πρόληψη δεν ξεκινά στην αίθουσα του δικαστηρίου. Ξεκινά στο σπίτι, στο σχολείο και στον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία διδάσκει τον σεβασμό απέναντι σε κάθε μορφή ζωής.
Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, η φιλοζωία αποτελεί μέρος εκπαιδευτικών προγραμμάτων ήδη από τις πρώτες σχολικές τάξεις.
Στην Ελλάδα, αντίστοιχες πρωτοβουλίες υπάρχουν, αλλά εφαρμόζονται αποσπασματικά και χωρίς σταθερή ένταξη στην εκπαιδευτική διαδικασία.
Η κακοποίηση ζώων δεν αφορά μόνο τα ζώα
Τα τελευταία χρόνια, η διεθνής επιστημονική κοινότητα έχει αλλάξει σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τα εγκλήματα κατά των ζώων.
Η κακοποίηση ενός ζώου δεν θεωρείται πλέον ένα μεμονωμένο περιστατικό βίας ή μια «ιδιωτική υπόθεση» που αφορά μόνο τον ιδιοκτήτη και το κατοικίδιό του.
Αντίθετα, ολοένα και περισσότερες έρευνες δείχνουν ότι μπορεί να αποτελεί ένδειξη ενός ευρύτερου μοτίβου επιθετικής συμπεριφοράς μέσα σε ένα περιβάλλον.
Το Federal Bureau of Investigation (FBI) στις Ηνωμένες Πολιτείες εντάσσει από το 2016 την κακοποίηση ζώων σε ξεχωριστή κατηγορία εγκλημάτων, αναγνωρίζοντας τη σημασία της ως πιθανό δείκτη ευρύτερων μοτίβων βίας.
Η λογική πίσω από αυτή την προσέγγιση είναι ότι η συστηματική βία απέναντι σε ένα ανυπεράσπιστο πλάσμα μπορεί να αποτελεί προειδοποιητικό σημάδι για μια ευρύτερη επιθετική συμπεριφορά.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που κακοποιεί ένα ζώο θα στραφεί αναγκαστικά εναντίον ανθρώπων. Σημαίνει όμως ότι οι ειδικοί δεν αντιμετωπίζουν πλέον τέτοια περιστατικά ως «μεμονωμένες εκρήξεις», αλλά ως συμπεριφορές που χρειάζονται διερεύνηση.
Όταν το κατοικίδιο γίνεται εργαλείο εκφοβισμού
Μία από τις πιο ανησυχητικές διαστάσεις του φαινομένου αφορά την ενδοοικογενειακή βία.
Διεθνείς μελέτες έχουν δείξει ότι σε αρκετές περιπτώσεις κακοποιητικών σχέσεων, τα ζώα συντροφιάς χρησιμοποιούνται ως μέσο ελέγχου και εκφοβισμού. Ένας κακοποιητικός σύντροφος μπορεί να απειλήσει, να τραυματίσει ή να σκοτώσει ένα κατοικίδιο προκειμένου να τρομοκρατήσει τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας.
Για πολλά θύματα, μάλιστα, η ανησυχία για την ασφάλεια του ζώου τους αποτελεί έναν από τους λόγους που καθυστερούν να εγκαταλείψουν ένα βίαιο περιβάλλον.
Για τους ειδικούς, αυτή η σύνδεση κάνει ακόμη πιο σημαντική την έγκαιρη αναγνώριση περιστατικών κακοποίησης ζώων. Η παρέμβαση σε μια τέτοια υπόθεση μπορεί να λειτουργήσει όχι μόνο ως προστασία για το ζώο, αλλά και ως πιθανή πρόληψη μιας μεγαλύτερης κρίσης μέσα στην οικογένεια.
Αυτή η διεθνής προσέγγιση αλλάζει σταδιακά και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται το φαινόμενο στην Ελλάδα, όπου τα τελευταία χρόνια το νομικό πλαίσιο έγινε αυστηρότερο, χωρίς όμως η κοινωνική πρόληψη να έχει φτάσει στο ίδιο επίπεδο.
Η ελληνική πραγματικότητα: Αυστηρότεροι νόμοι, δύσκολη η πρόληψη
Η Ελλάδα έχει αλλάξει σημαντικά το νομικό πλαίσιο γύρω από την προστασία των ζώων τα τελευταία χρόνια.
Οι σοβαρές μορφές κακοποίησης δεν αντιμετωπίζονται πλέον ως απλές παραβάσεις. Η νομοθεσία προβλέπει αυστηρές ποινικές κυρώσεις, ενώ τα διοικητικά πρόστιμα για πράξεις όπως ο βασανισμός, η θανάτωση ή η εγκατάλειψη ζώων είναι ιδιαίτερα υψηλά.
Η αλλαγή αυτή είχε και μια ευρύτερη συμβολική σημασία: σηματοδότησε ότι η κακοποίηση ζώων δεν αποτελεί πλέον ένα «δευτερεύον» κοινωνικό ζήτημα, αλλά μια μορφή βίας που απαιτεί σοβαρή αντιμετώπιση από την Πολιτεία.
Παρά τη σκλήρυνση του πλαισίου, όμως, οι υποθέσεις εξακολουθούν να εμφανίζονται στην επικαιρότητα.
Το πρόβλημα δεν βρίσκεται μόνο στην απουσία αυστηρών ποινών. Βρίσκεται και στο γεγονός ότι η πρόληψη παραμένει δύσκολη.
Πολλά περιστατικά δεν καταγγέλλονται ποτέ, είτε επειδή δεν γίνονται αντιληπτά είτε επειδή πολίτες διστάζουν να εμπλακούν. Παράλληλα, η διερεύνηση μιας υπόθεσης κακοποίησης απαιτεί συνεργασία πολλών διαφορετικών φορέων: αστυνομικών αρχών, κτηνιάτρων, δήμων και δικαστικών υπηρεσιών.
Η ύπαρξη ενός αυστηρού νόμου είναι απαραίτητη. Δεν αρκεί όμως από μόνη της για να αλλάξει μια κοινωνική συμπεριφορά που έχει βαθύτερες ρίζες.
Από τη γειτονιά μέχρι το σχολείο
Η αντιμετώπιση της κακοποίησης ζώων δεν μπορεί να περιορίζεται στη σύλληψη του δράστη και στην επιβολή μιας ποινής.
Η πραγματική αλλαγή περνά μέσα από την εκπαίδευση και τη διαμόρφωση μιας διαφορετικής κουλτούρας απέναντι στα ζώα.
Στην Ελλάδα, μεγάλο μέρος της ευαισθητοποίησης εξακολουθεί να στηρίζεται στις προσπάθειες φιλοζωικών οργανώσεων, εθελοντών και τοπικών πρωτοβουλιών. Ωστόσο, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η υπευθυνότητα απέναντι στα ζώα πρέπει να καλλιεργείται από μικρή ηλικία.
Η εκπαίδευση των παιδιών γύρω από τη φροντίδα, τον σεβασμό και την ενσυναίσθηση δεν αφορά μόνο τα κατοικίδια. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία μαθαίνει να αντιμετωπίζει τα πιο αδύναμα μέλη της.
Το πραγματικό στοίχημα αρχίζει πριν από το δικαστήριο
Οι αυστηρές ποινές ήταν ένα σημαντικό βήμα. Έστειλαν το μήνυμα ότι η βία απέναντι στα ζώα δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται με αδιαφορία ή ανοχή.
Το επόμενο βήμα, όμως, είναι πιο δύσκολο.
Είναι η δημιουργία μιας κοινωνίας στην οποία η προστασία ενός ζώου δεν θα εξαρτάται μόνο από τον φόβο της τιμωρίας, αλλά από μια βαθύτερη αντίληψη ευθύνης.
Γιατί η κακοποίηση ενός ζώου δεν είναι μόνο μια πράξη απέναντι σε ένα ανυπεράσπιστο πλάσμα. Είναι ένα σημάδι για το πώς μια κοινωνία αντιμετωπίζει τη βία, την ευθύνη και τον σεβασμό προς τη ζωή.
Και σε αρκετές περιπτώσεις, η βία έχει ήδη δώσει τα πρώτα της σημάδια πριν φτάσει στις ανθρώπινες σχέσεις — σε εκείνα τα πλάσματα που δεν μπορούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους.
