Πρόσθετος δημοσιονομικός χώρος περίπου 0,3% του ΑΕΠ, δηλαδή γύρω στα 750 εκατ. ευρώ που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν σε μέτρα στήριξης των πολιτών και φοροελαφρύνσεις, εντοπίζεται για το 2026 μετά και την εφαρμογή της εθνικής ρήτρας διαφυγής για τις αμυντικές δαπάνες, όπως αναφέρεται σε αναλυτικό σημείωμα του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή για τους νέους δημοσιονομικούς κανόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ).
Στην «καρδιά» του νέου πλαισίου βρίσκεται η παρακολούθηση των καθαρών πρωτογενών δαπανών, δηλαδή του ρυθμού μεταβολής τους σε σχέση με την προκαθορισμένη πορεία που έχει συμφωνηθεί με την ΕΕ. Το νέο καθεστώς μετακινεί το επίκεντρο από το τελικό πρωτογενές αποτέλεσμα προς την εκτέλεση των δαπανών μέσα στη χρονιά, καθώς εκεί θεωρείται ότι κρίνεται αν η δημοσιονομική πορεία είναι συμβατή με τους ευρωπαϊκούς κανόνες, κάτι που σε τελική ανάλυση θα καθορίσει, το περιθώριο για νέα κοινωνικά μέτρα και φοροελαφρύνσεις.
ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ
Το σημείωμα αναδεικνύει ως βασικό «μηχανισμό συναγερμού» τον Λογαριασμό Ελέγχου σε επίπεδο ΕΕ, ο οποίος συγκρίνει κάθε έτος τις πραγματικές καθαρές πρωτογενείς δαπάνες με την πορεία που έχει συμφωνηθεί. Αν καταγραφούν αποκλίσεις που υπερβαίνουν το όριο, περίπου 0,3% του ΑΕΠ σε ένα έτος ή 0,6% του ΑΕΠ σωρευτικά, και δεν δικαιολογούνται από έκτακτες συνθήκες όπως μια σοβαρή κρίση, η Κομισιόν μπορεί να κινήσει διορθωτική διαδικασία.
Για την Ελλάδα, στο σημείωμα σημειώνεται ότι ο ρυθμός αύξησης των καθαρών δαπανών ήταν -0,2% το 2024. Στον Κρατικό Προϋπολογισμό 2026, οι καθαρές δαπάνες προβλέπεται πως αυξήθηκαν κατά 4,4% το 2025 και κατά 5,7% το 2026. Με αυτά τα δεδομένα, η σωρευτική μεταβολή την τριετία 2024-2026 ευθυγραμμίζεται με τη σύσταση του Συμβουλίου της ΕΕ για σωρευτική αύξηση 9,9%.
Παρότι η πρόβλεψη για το 2025 εμφανίζεται υψηλότερη από την ετήσια οροφή, η ανάλυση επισημαίνει ότι η σωρευτική εικόνα της τριετίας παραμένει συμβατή, επειδή το 2024 είχε προηγηθεί μείωση κατά 0,2%. Επιπλέον, μετά την ενεργοποίηση της εθνικής ρήτρας διαφυγής για τις αμυντικές δαπάνες, εμφανίζεται αρνητικό σωρευτικό υπόλοιπο κοντά στο -0,3% του ΑΕΠ το 2026, δηλαδή κάτω από το ανώτατο όριο που θα άνοιγε τον δρόμο για υποχρεωτικές διορθώσεις.
ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ
Τι μπορούμε και τι δεν μπορούμε να κάνουμε με τον πρόσθετο «χώρο»
Σε ό,τι αφορά του «τι επιτρέπεται» από την ΕΕ να πράξει η Ελλάδα με βάση τον πρόσθετο χώρο, το σημείωμα του ΓΠΚΒ ξεκαθαρίζει ότι σε αντίθεση με το προηγούμενο πλαίσιο, η υπέρβαση των στόχων στα πρωτογενή πλεονάσματα δεν μεταφράζεται αυτόματα σε δυνατότητα για πρόσθετες μειώσεις φόρων ή για αύξηση δαπανών, καθώς αυτό θα μπορούσε να θεωρηθεί παραβίαση της πορείας δαπανών που έχει συμφωνηθεί με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Η υπεραπόδοση, κατά την ίδια ανάλυση, μπορεί να αξιοποιηθεί κυρίως για τη μείωση του δημόσιου χρέους και για τη δημιουργία δημοσιονομικών αποθεμάτων που θα στηρίξουν τις δημόσιες δαπάνες σε περίοδο οικονομικής επιβράδυνσης.
Πρόσθετος δημοσιονομικός χώρος για μόνιμες παρεμβάσεις, τονίζεται, μπορεί να δημιουργείται μέσω μόνιμων μέτρων στο σκέλος των εσόδων. Η λογική είναι ότι ενεργητικά μέτρα πολιτικής που εξασφαλίζουν αύξηση εσόδων σε μόνιμη βάση, όπως η διεύρυνση της φορολογικής βάσης ή οι αλλαγές φορολογικών συντελεστών, επιτρέπουν την αναθεώρηση της συμφωνημένης πορείας των καθαρών δαπανών. Μόνο με αυτή τη διαδρομή μπορούν να νομοθετηθούν μόνιμες φοροελαφρύνσεις ή πρόσθετες μόνιμες δαπάνες χωρίς να τίθεται ζήτημα ασυμβατότητας με τη δημοσιονομική πορεία που έχει συμφωνηθεί.
Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα, το σημείωμα αναφέρει ότι υψηλότερα, μόνιμου χαρακτήρα φορολογικά έσοδα που αποδίδονται στη μείωση της φοροδιαφυγής δημιούργησαν τον απαιτούμενο χώρο ώστε να αναθεωρηθεί η πορεία των καθαρών δαπανών της χώρας και να νομοθετηθούν οι μόνιμες φοροελαφρύνσεις που ανακοινώθηκαν στη ΔΕΘ τον Σεπτέμβριο 2025.
«Φρένο» στις φοροελαφρύνσεις ζητά ο ΙΟΒΕ
Ωστόσο, παρά την κοινωνική επιθυμία για μείωση των φορολογικών βαρών, το ΙΟΒΕ σε ειδικό κεφάλαιο της τριμηνιαίας έκθεσής του εισηγείται «φρένο» στη συνεχή διόγκωση των φοροαπαλλαγών και συνολική επανεξέτασή τους, σημειώνοντας ότι οι φορολογικές δαπάνες περιορίζουν έσοδα και αυξάνουν την πολυπλοκότητα, με στόχο ένα πιο απλό και διαφανές φορολογικό σύστημα τελικά. Με βάση τα στοιχεία που παραθέτει, το κόστος των απαλλαγών ανέβηκε από 3,042 δισ. ευρώ το 2014 σε 7,716 δισ. ευρώ το 2017, μειώθηκε μόνο το 2020 και εκτινάχθηκε στα 22,881 δισ. ευρώ το 2024. Ως ποσοστό των συνολικών φορολογικών εσόδων διαμορφώθηκε στο 34,2% το 2024, έναντι 21,4% κατά μέσο όρο σε 18 χώρες της ΕΕ το 2023. Η κατανομή για το 2024 δείχνει 39,6% στη φορολογία κεφαλαίου, 25,4% στη φορολογία νομικών προσώπων και 21,6% στη φορολογία φυσικών προσώπων. Η αύξηση του 2021 αποδίδεται κυρίως στις νέες αντικειμενικές αξίες και στο αφορολόγητο 800.000 ευρώ για δωρεές και γονικές παροχές, με το ΙΟΒΕ να ζητά περιορισμό, ιδίως λόγω υστέρησης ΦΠΑ.
