Τανάγρα: Στο «μικροσκόπιο» τα τελευταία δευτερόλεπτα της πτήσης του Phantom – Η κρίσιμη δεξιά στροφή και τα τεχνικά δεδομένα

Σε πλήρη εξέλιξη βρίσκονται οι εντατικές έρευνες των αρχών προκειμένου να «πέσει φως» στα αίτια της σοκαριστικής συντριβής του Phantom στην Athens Flying Week στην Τανάγρα, η οποία είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο των δύο χειριστών, του Ιωάννη Μπλέσια και του Δημητρίου Πέτρου. Τα ερωτήματα για το τι πήγε λάθος κατά τη διάρκεια της πτήσης πληθαίνουν με τη βασική απορία να είναι η εξής: ανθρώπινο λάθος ή τεχνική βλάβη;

Βασικό σημείο που θα ερευνηθεί είναι τα τελευταία δευτερόλεπτα της πτήσης του F-4E Phantom II στην Athens Flying Week της Τανάγρας, με όλα τα σενάρια για την αιτία που μπορεί να οδήγησε στη συντριβή του να μπαίνουν στο «μικροσκόπιο».

Η πτήση από τη στιγμή της απογείωσης μέχρι και τη συντριβή του μαχητικού διήρκεσε λιγότερο από 2 λεπτά και έχει καταγραφεί σε σημαντικό αριθμό βίντεο που θα μελετηθούν εξονυχιστικά. Επιπλέον στο μικροσκόπιο μπαίνουν και οι καταγεγραμμένες συνομιλίες του πληρώματος με τον πύργο ελέγχου.

Τα συντρίμμια, τα τεχνικά δεδομένα, οι επικοινωνίες, το ιστορικό του αεροσκάφους, αλλά και το πλούσιο οπτικό υλικό από τις δεκάδες κάμερες που κατέγραφαν την επίδειξη αποτελούν κρίσιμα στοιχεία της έρευνας.

Μέχρι την ολοκλήρωση της διερεύνησης, οποιαδήποτε αναφορά σε αίτιο του δυστυχήματος δεν μπορεί παρά να αποτελεί υπόθεση εργασίας. Ωστόσο, έμπειροι Ιπτάμενοι με χιλιάδες ώρες στο F-4, με τους οποίους συνομίλησε το OnAlert, εξηγούν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του Phantom και κυρίως γιατί ένας ελιγμός με μεγάλη κλίση και αυξημένα g σε μικρό ύψος αποτελεί μια από τις πλέον απαιτητικές καταστάσεις για το συγκεκριμένο μαχητικό.

A HAF F-4 Phantom II just crashed at the Athens Fling Week airshow. We can only hope for the best, but I saw no parachutes. He hit the ground coming out of a turn. pic.twitter.com/JtW4YdPJ5x

— Sova🇧🇬 (@sovva1_1) September 5, 2026

Το σενάριο της επίδειξης

Σύμφωνα με πληροφορίες του OnAlert, το σενάριο της επίδειξης είχε σχεδιαστεί με συγκεκριμένες παραμέτρους και προκαθορισμένα ύψη και ταχύτητες.

Μετά την απογείωση, το Phantom θα περνούσε κάθετα πάνω από τον διάδρομο και στη συνέχεια θα ανέβαινε περίπου στα 2.000 πόδια. Από εκεί θα άρχιζε την κάθοδο, εκτελώντας ελιγμό με δεξιά στροφή, προκειμένου να επανέλθει επί πορείας του διαδρόμου. Πράγματι το μαχητικό πέρασε με εντυπωσιακή ισχύ κάθετα πάνω από τον διάδρομο και έστρεψε δεξιά.

Το επόμενο σκέλος της επίδειξης προέβλεπε ένα ιδιαίτερα εντυπωσιακό πέρασμα. Το F-4 θα ευθυγραμμιζόταν με τον διάδρομο και θα περνούσε πάνω από αυτόν σε ύψος περίπου 300 ποδών, δηλαδή περίπου 100 μέτρα, με ταχύτητα περίπου 550 μιλίων την ώρα με σκοπό να κάνει ταχεία άνοδο.

Το δυστύχημα σημειώθηκε πριν ολοκληρωθεί αυτή η διαδικασία. Το αεροσκάφος βρισκόταν στη δεξιά στροφή, στο κατερχόμενο τμήμα του ελιγμού, όταν η τροχιά του το έφερε προς το έδαφος. Βίντεο που έχουν καταγράψει τη συντριβή δείχνουν το Phantom σε χαμηλό ύψος και με σημαντική κλίση λίγο πριν από την πρόσκρουση.

Η «ενέργεια» του Phantom και η κρίσιμη δεξιά στροφή

Ιπτάμενοι, που έχουν περάσει μεγάλο μέρος της καριέρας τους στο cockpit του Phantom, επισημαίνουν στο OnAlert ότι για να κατανοήσει κανείς τι μπορεί να συμβεί σε έναν τέτοιο ελιγμό πρέπει να αντιληφθεί πρώτα την έννοια της «ενεργειακής κατάστασης» του αεροσκάφους.

Στα μαχητικά, ταχύτητα και ύψος αποτελούν ουσιαστικά δύο παραμέτρους οι οποίες ανταλλάσσονται συνεχώς. Ένα αεροσκάφος μπορεί να μετατρέψει ταχύτητα σε ύψος και αντίστροφα. Όταν όμως βρίσκεται σε στροφή μεγάλης κλίσης, η κατάσταση γίνεται πολύ πιο απαιτητική.

#Τανάγρα συντριβή #Phantom Athens Flying Week 2026. pic.twitter.com/GEHQsnlToP

— Matheol (@SMatheol) September 5, 2026

Όσο αυξάνεται η κλίση τόσο μεγαλύτερη άντωση πρέπει να παραχθεί για να διατηρηθεί το ύψος. Αυτό σημαίνει μεγαλύτερη φόρτιση σε g και, αναλόγως των παραμέτρων της πτήσης, αύξηση της απαιτούμενης γωνίας προσβολής.

«Το Phantom θέλει συνεχώς να γνωρίζεις πού βρίσκεσαι ενεργειακά», είναι ο τρόπος με τον οποίο το περιγράφουν χειριστές με μεγάλη εμπειρία στον τύπο. Σε έναν ελιγμό που εξελίσσεται σε μεγάλο ύψος υπάρχει περιθώριο. Σε ύψος μερικών εκατοντάδων ποδών όμως, κάθε απώλεια ύψους αποκτά εντελώς διαφορετική σημασία.

Το Phantom δεν συγχωρεί εύκολα

Το F-4 είναι ένα αεροσκάφος με εξαιρετικές επιδόσεις, τεράστια ισχύ και μοναδική επιχειρησιακή ιστορία. Ταυτόχρονα όμως έχει συγκεκριμένες αεροδυναμικές ιδιαιτερότητες τις οποίες οι χειριστές του γνωρίζουν πολύ καλά.

Το ίδιο το εγχειρίδιο πτήσης του F-4E περιγράφει ότι όσο αυξάνεται η γωνία προσβολής μεταβάλλεται σημαντικά η συμπεριφορά του αεροσκάφους, με χαρακτηριστικά όπως το adverse yaw και το έντονο dihedral effect να αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Σε υψηλές γωνίες προσβολής, οι εντολές στα πηδάλια δεν έχουν απαραίτητα το αποτέλεσμα που θα περίμενε κάποιος.

Παλαιοί χειριστές Phantom περιγράφουν χαρακτηριστικά ότι σε υψηλό angle of attack η χρήση aileron μπορεί να προκαλέσει εκτροπή της μύτης αντίθετα από την επιθυμητή κατεύθυνση, γι’ αυτό και το rudder αποκτά καθοριστικό ρόλο στον έλεγχο της κλίσης. Πρόκειται για μια από τις γνωστότερες ιδιομορφίες του F-4.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το συγκεκριμένο φαινόμενο προκάλεσε το χθεσινό δυστύχημα. Σημαίνει όμως ότι οι παράμετροι γωνίας προσβολής, κλίσης, g, ταχύτητας και ύψους στα τελευταία δευτερόλεπτα αποτελούν κρίσιμα δεδομένα για τους ερευνητές.

Το «high-speed stall» και τα υψηλά g

Ένα από τα ζητήματα που εξηγούν έμπειροι Ιπτάμενοι είναι ότι η απώλεια στήριξης δεν συνδέεται αποκλειστικά με τη χαμηλή ταχύτητα.

Ένα μαχητικό μπορεί να φτάσει στην κρίσιμη γωνία προσβολής ακόμη και με υψηλή ταχύτητα όταν βρίσκεται υπό σημαντική φόρτιση. Όσο αυξάνονται τα g, αυξάνεται και η ταχύτητα στην οποία μπορεί να εμφανιστεί απώλεια στήριξης.

Σε μια κλειστή στροφή, το αεροσκάφος καλείται να παράγει σημαντικά μεγαλύτερη άντωση σε σχέση με την ευθεία και οριζόντια πτήση. Όσο αυξάνεται η κλίση, τόσο μεγαλύτερος συντελεστής φόρτισης απαιτείται για τη διατήρηση του ύψους.

Εάν ο χειριστής αυξήσει περαιτέρω την πίεση στο χειριστήριο, προκειμένου να «σφίξει» τη στροφή ή να περιορίσει την απώλεια ύψους, αυξάνονται τόσο τα g όσο και η γωνία προσβολής.

Ενδεικτικά, στις 60° κλίσης απαιτούνται 2 g για τη διατήρηση του ύψους. Καθώς η κλίση προσεγγίζει τις 90°, η κατακόρυφη συνιστώσα της άντωσης μειώνεται δραστικά και η διατήρηση ύψους μέσω αύξησης των g καθίσταται πρακτικά αδύνατη. Συνεπώς, σε μια τέτοια στροφή είναι αναμενόμενη σημαντική απώλεια ύψους.

Εάν ξεπεραστεί το διαθέσιμο αεροδυναμικό περιθώριο, μπορεί να εμφανιστεί buffet, απώλεια ταχύτητας (bleed off) και τελικά departure από την ελεγχόμενη πτήση. Και εδώ βρίσκεται η τεράστια διαφορά μεταξύ ενός αντίστοιχου περιστατικού στα 10.000 πόδια και ενός περιστατικού με το έδαφος ελάχιστα δευτερόλεπτα μακριά.

Το εγχειρίδιο του Phantom είναι σαφές ως προς τη λογική ανάκτησης από κατάσταση χαμηλής ταχύτητας και υψηλής γωνίας προσβολής: απαιτείται μείωση της γωνίας προσβολής και επανάκτηση της απαιτούμενης ταχύτητας πριν επιχειρηθεί η πλήρης αποκατάσταση της πτήσης. Όμως μια τέτοια διαδικασία χρειάζεται ύψος. Σε ύψος μερικών εκατοντάδων ποδών, αυτό το ύψος απλά μπορεί να μην υπάρχει.

Το ένστικτο και η αεροδυναμική

Υπάρχει επιπλέον ένας παράγοντας που οι έμπειροι χειριστές γνωρίζουν καλά. Όταν το έδαφος πλησιάζει, η φυσική ανθρώπινη αντίδραση είναι να τραβήξει κανείς το χειριστήριο προς τα πίσω και να προσπαθήσει να ξεδιπλώσει το αεροσκάφος ώστε να κερδίζει άντωση. Όμως σε μια κατάσταση υψηλής γωνίας προσβολής, αυτή η κίνηση μπορεί να επιδεινώσει δραματικά το πρόβλημα λόγω του φαινομένου adverse yaw που τα πηδάλια κλίσης δεν συμπεριφέρονται σωστά.

Η σωστή αεροδυναμικά αντίδραση σε μια εξελισσόμενη απώλεια στήριξης είναι η μείωση της γωνίας προσβολής ή/και συνδυασμός πηδαλίων διεύθυνσης (rudder). Αυτό πρακτικά μπορεί να σημαίνει ότι ο χειριστής πρέπει αρχικά να επιτρέψει στο ρύγχος να κινηθεί χαμηλότερα ώστε το αεροσκάφος να ανακτήσει την απαραίτητη ροή αέρα και τον πλήρη έλεγχο.

Σε μεγάλο ύψος υπάρχει χώρος για αυτή τη διαδικασία. Όταν όμως το αεροσκάφος βρίσκεται ήδη χαμηλά και κατεβαίνει, δημιουργείται μια εξαιρετικά δύσκολη κατάσταση: η ενέργεια πρέπει να αποκατασταθεί με τίμημα πρόσθετη απώλεια ύψους, την ώρα που το έδαφος βρίσκεται ήδη πολύ κοντά.

Εξετάζεται κάθε τεχνικό ενδεχόμενο

Η διερεύνηση, ωστόσο, δεν μπορεί να περιοριστεί στην αεροδυναμική συμπεριφορά του Phantom ή στις ενέργειες του πληρώματος.

Θα εξεταστεί εξονυχιστικά το ίδιο το αεροσκάφος. Το F-4E είναι δικινητήριο, διαθέτει υδραυλικά συστήματα ελέγχου πτήσης και σειρά συστημάτων ευστάθειας. Μια βλάβη ή δυσλειτουργία σε οποιοδήποτε κρίσιμο σύστημα, ειδικά όταν το αεροσκάφος βρίσκεται σε μεγάλο bank angle και υπό φόρτιση, μπορεί να έχει πολύ σοβαρές συνέπειες.

Οι ερευνητές αναμένεται να εξετάσουν τους δύο J79, την τροφοδοσία καυσίμου, τα υδραυλικά, τα χειριστήρια πτήσης, τα συστήματα stability augmentation, καθώς και κάθε εξάρτημα που μπορεί να ανακτηθεί και να δώσει πληροφορίες.

Τα εγχειρίδια του F-4 άλλωστε προβλέπουν συγκεκριμένους ελέγχους πριν από maximum-performance ή high-AOA manoeuvring, ακριβώς επειδή η σωστή λειτουργία των συστημάτων ευστάθειας και η συμμετρική συμπεριφορά του αεροσκάφους είναι κρίσιμες σε ακραίες συνθήκες πτήσης. Κατά συνέπεια οποιοδήποτε συμπέρασμα περί «ανθρώπινου λάθους» σε αυτή τη φάση θα ήταν πρόωρο.

Τα βίντεο μπορούν να δώσουν απαντήσεις

Ένα σημαντικό πλεονέκτημα της συγκεκριμένης έρευνας είναι ο τεράστιος όγκος οπτικού υλικού. Χιλιάδες θεατές βρίσκονταν στην Τανάγρα και πολλές κάμερες υψηλής ανάλυσης κατέγραφαν το Phantom από διαφορετικές γωνίες. Υπάρχουν εικόνες της πτήσης από την απογείωση έως τα τελευταία δευτερόλεπτα πριν από την πρόσκρουση.

Με εξειδικευμένη ανάλυση μπορούν να εξαχθούν εξαιρετικά χρήσιμες ενδείξεις για την κλίση του αεροσκάφους, τον ρυθμό καθόδου, τη μεταβολή της τροχιάς, ακόμη και τη σχετική ταχύτητα σε συγκεκριμένα σημεία.

WATCH: F-4 Phantom jet crashes during Athens Flying Week at Tanagra Air Base near Athens, Greece pic.twitter.com/ShgC105jVD

— Klaxon Wire (@KlaxonWire) September 5, 2026

Οι ερευνητές θα επιχειρήσουν ουσιαστικά να δημιουργήσουν μια χρονική ακολουθία δευτερόλεπτο προς δευτερόλεπτο. Σε ποιο ύψος μπήκε το Phantom στη στροφή, με ποια ταχύτητα, πόσο bank χρησιμοποίησε, πώς μεταβλήθηκε ο ρυθμός καθόδου και σε ποιο σημείο η τροχιά έπαψε να επιτρέπει ασφαλή ανάκτηση. Επίσης, οι 2 κινητήρες J-79A έχουν το χαρακτηριστικό μαύρο καπνό όταν δεν είναι σε λειτουργία μετάκαυσης.

Το κρίσιμο ερώτημα της εγκατάλειψης

Ένα ακόμη από τα ερωτήματα είναι γιατί οι δύο Ιπτάμενοι δεν εγκατέλειψαν το αεροσκάφος. Η απάντηση πιθανότατα συνδέεται άμεσα με τον εξαιρετικά περιορισμένο χρόνο που είχαν στη διάθεσή τους.

Σε ένα μαχητικό που κινείται με εκατοντάδες κόμβους, ένα δευτερόλεπτο αντιστοιχεί σε τεράστια απόσταση. Εάν το πλήρωμα αντιλήφθηκε ότι η τροχιά δεν ήταν πλέον ανακτήσιμη σε πολύ μικρό ύψος και με μεγάλη κλίση, το χρονικό περιθώριο για απόφαση και ενεργοποίηση του συστήματος εγκατάλειψης μπορεί να ήταν ελάχιστο.

Και εδώ όμως απαιτούνται τα στοιχεία της έρευνας. Θα εξεταστεί το σύστημα εκτίναξης, η κατάσταση των καθισμάτων και κάθε στοιχείο που μπορεί να δείξει εάν υπήρξε προσπάθεια εγκατάλειψης ή εάν απλώς ο χρόνος εξαντλήθηκε πριν το πλήρωμα αποκτήσει αυτή τη δυνατότητα.

Χιλιάδες ώρες εμπειρίας απέναντι σε λίγα δευτερόλεπτα

Αυτό που επιμένουν να τονίζουν οι έμπειροι χειριστές Phantom είναι ότι δεν πρέπει να επιχειρείται μια εύκολη ερμηνεία της τραγωδίας μέσα από ένα βίντεο μερικών δευτερολέπτων.

Η πτήση ενός F-4 σε χαμηλό ύψος, με μεγάλη κλίση και σημαντική φόρτιση, αποτελεί ένα εξαιρετικά δυναμικό περιβάλλον. Μεταβολές λίγων κόμβων, μερικών μοιρών ή λίγων δεκάδων ποδών μπορούν να μεταβάλουν δραματικά το αποτέλεσμα.

Οι ίδιοι γνωρίζουν καλύτερα από οποιονδήποτε ότι το Phantom είναι ένα μαχητικό το οποίο απαιτεί σεβασμό. Για περισσότερες από πέντε δεκαετίες το F-4 υπηρετεί την Πολεμική Αεροπορία, πετάει αμέτρητες αποστολές αναχαίτισης και κρούσης και εκπαιδεύει γενιές Ελλήνων Ιπταμένων.

Πηγή: OnAlert – Κώστας Σαρικάς